Khi kỳ thi không còn chỉ để “kiểm tra học thuộc”
Mỗi mùa tuyển sinh đại học gần đây, bên cạnh kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, hàng trăm nghìn thí sinh còn tham gia thêm các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy do các trường đại học tổ chức. Phương án này đang trở thành lựa chọn chiến lược của nhiều học sinh.
Năm 2026, Kỳ thi Đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận hơn 135.000 thí sinh đăng ký dự thi ngay trong đợt đầu, tăng khoảng 9.000 em so với cùng kỳ năm trước. Kỳ thi được mở rộng tại nhiều tỉnh, thành phố và ngày càng có nhiều trường đại học sử dụng kết quả để tuyển sinh.
Không chỉ tại phía Nam, các kỳ thi như HSA của Đại học Quốc gia Hà Nội hay TSA của Đại học Bách khoa Hà Nội cũng liên tục tăng quy mô. Hiện nhiều trường đại học lớn đã tổ chức các kỳ thi riêng hoặc sử dụng kết quả đánh giá năng lực như một phương thức xét tuyển quan trọng. Năm nay còn một kỳ thi riêng chưa diễn ra. Kỳ thi của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội sẽ diễn ra vào cuối tháng 5. Kỳ thi đánh giá của khối trường công an dự kiến sẽ diễn ra sau kỳ thi Tốt nghiệp Trung học phổ thông. Năm nay, khối trường quân đội cũng lần đầu tiên tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng, dự kiến diễn ra tại 3 miền: Phía Bắc tổ chức tại Học viện Kỹ thuật Quân sự, miền Trung tại Trường Sỹ quan Thông tin và miền Nam tại Trường Sỹ quan Lục quân 2.
Nếu trước đây, kỳ thi chủ yếu đo lường khả năng ghi nhớ kiến thức theo chương trình học, thì các bài thi đánh giá năng lực hiện nay hướng tới kiểm tra tư duy logic, đọc hiểu, phân tích dữ liệu, giải quyết vấn đề và khả năng vận dụng liên ngành.
Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách đánh giá người học
Sự phát triển mạnh của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo khiến giáo dục đứng trước yêu cầu thay đổi sâu sắc. Trong bối cảnh thông tin có thể được tìm kiếm chỉ trong vài giây, năng lực quan trọng của người học không còn đơn thuần là ghi nhớ dữ liệu, mà là phân tích, phản biện, sáng tạo và thích nghi.
Đây cũng là lý do các kỳ thi đánh giá năng lực ngày càng được coi trọng. Các bài thi hiện đại thường thiết kế theo hướng tích hợp liên môn, sử dụng dữ liệu thực tiễn, biểu đồ, bảng số liệu hoặc tình huống xã hội để yêu cầu thí sinh xử lý thông tin. Điều này gần với cách các hệ thống khảo thí quốc tế đang vận hành.
Kỳ thi SAT của College Board hay ACT của ACT,… từ lâu đã chú trọng năng lực đọc hiểu, tư duy toán học và phân tích logic thay vì kiểm tra ghi nhớ máy móc. Trong khi đó, các kỳ thi như TSA của University of Cambridge đánh giá mạnh khả năng lập luận và giải quyết vấn đề. Kỳ thi CSAT của Hàn Quốc hay các bài thi tuyển sinh của Singapore cũng đang từng bước chuyển sang đánh giá năng lực ứng dụng thay vì học thuộc lòng.
Xu hướng này đặc biệt phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số tại Việt Nam, khi giáo dục đang thúc đẩy phát triển STEM, năng lực số và tư duy sáng tạo. Nhiều chính sách giáo dục gần đây cũng nhấn mạnh yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực có khả năng thích ứng với nền kinh tế số và thị trường lao động liên tục biến động. Việc các kỳ thi đánh giá năng lực phát triển mạnh đang phản ánh định hướng đổi mới giáo dục.
Một trong những lý do khiến các kỳ thi đánh giá năng lực thu hút thí sinh là tạo thêm cơ hội xét tuyển.
Trong nhiều năm, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông gần như giữ vai trò quyết định đối với cánh cửa đại học. Điều này khiến áp lực dồn vào một kỳ thi duy nhất. Trong khi đó, các kỳ thi đánh giá năng lực thường được tổ chức nhiều đợt trong năm, cho phép thí sinh chủ động lựa chọn thời điểm dự thi và cải thiện kết quả. Đây là mô hình gần với các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế như SAT hay IELTS, người học có thể lựa chọn thi nhiều lần và lấy điểm cao nhất trong các lần thi.
Mặt khác, các trường đại học cũng có thêm dữ liệu để tuyển chọn thí sinh phù hợp. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào điểm thi tốt nghiệp, các trường có thể kết hợp nhiều yếu tố như học bạ, chứng chỉ quốc tế, bài thi đánh giá năng lực và phỏng vấn.
Xu hướng “đa dữ liệu tuyển sinh” đang trở nên phổ biến trong giáo dục đại học toàn cầu. Việt Nam hiện cũng đi theo hướng này khi quy chế tuyển sinh ngày càng khuyến khích đa dạng phương thức xét tuyển và đánh giá thực chất năng lực đầu vào.
Trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu mới cho khảo thí
Sự bùng nổ của AI tạo sinh như OpenAI, chatbot học tập và các công cụ hỗ trợ làm bài đang đặt ra thách thức lớn cho giáo dục toàn cầu. Điều này khiến yêu cầu đổi mới khảo thí trở nên cấp thiết hơn. Các bài thi phải tăng cường câu hỏi mở, tình huống thực tiễn, đánh giá tư duy phản biện hoặc năng lực giải quyết vấn đề phức hợp - những yếu tố khó thay thế bằng AI.
Trong bối cảnh đó, các kỳ thi đánh giá năng lực có lợi thế hơn mô hình thi truyền thống vì dễ điều chỉnh cấu trúc theo hướng đánh giá năng lực thật. Các bài thi trên máy tính có thể thích ứng theo năng lực từng thí sinh, tương tự dạng adaptive testing đang được sử dụng trong TOEFL hay GRE quốc tế.
Việt Nam cũng đang từng bước tiếp cận xu hướng này khi nhiều kỳ thi đã bắt đầu ứng dụng công nghệ số trong đăng ký, tổ chức thi và phân tích dữ liệu tuyển sinh.
Dù có nhiều ưu điểm, sự phát triển nhanh của các kỳ thi đánh giá năng lực cũng đặt ra không ít băn khoăn. Trước hết là nguy cơ gia tăng áp lực thi cử nếu học sinh phải tham gia quá nhiều kỳ thi khác nhau. Một số học sinh hiện vừa thi tốt nghiệp trung học phổ thông, vừa ôn thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế…
Một thách thức khác là chuẩn hóa chất lượng giữa các kỳ thi. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã bắt đầu yêu cầu thống nhất tiêu chí đánh giá năng lực và tăng cường giám sát các kỳ thi riêng. Đây được xem là bước cần thiết để tránh tình trạng “mỗi nơi một chuẩn”, gây khó khăn cho thí sinh và thiếu đồng bộ trong tuyển sinh.
Một nền giáo dục hướng tới đổi mới sáng tạo, kinh tế số và AI không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào cách học thuộc và kiểm tra tái hiện kiến thức. Các trường đại học cần những người học có khả năng tư duy độc lập, thích nghi nhanh và giải quyết vấn đề thực tiễn. Chính vì vậy, sức hút của các kỳ thi đánh giá năng lực nhiều khả năng sẽ còn tiếp tục gia tăng trong những năm tới.
Điều quan trọng là quá trình phát triển này cần đi kèm với chuẩn hóa chất lượng, giảm áp lực không cần thiết và bảo đảm công bằng cơ hội cho mọi học sinh. Nếu được thiết kế đúng hướng, các kỳ thi đánh giá năng lực không chỉ giúp tuyển sinh hiệu quả hơn mà còn có thể trở thành động lực thúc đẩy đổi mới dạy học trong nhà trường phổ thông, khuyến khích tư duy, sáng tạo và thích ứng với thế giới số đang thay đổi từng ngày.
