Thị trường lao động công nghệ đang bước vào giai đoạn điều chỉnh quan trọng: nhu cầu không giảm nhưng tăng tiêu chuẩn tuyển dụng. Các vị trí công việc mang tính lặp lại, kỹ năng trung bình hoặc nhưng công việc có thể thay thế bởi AI chịu áp lực lớn, trong khi nhu cầu nhân lực có năng lực thiết kế hệ thống, phát triển thuật toán, bán dẫn, an ninh mạng, khoa học dữ liệu hay AI tăng mạnh. Việc nhiều doanh nghiệp công nghệ quốc tế cắt giảm nhân sự những năm gần đây cũng cho thấy sự điều chỉnh mô hình tăng trưởng nóng sang mô hình sử dụng nhân lực hiệu quả hơn.
Đầu tư nhân lực có chọn lọc
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tiếp nhận 185 chương trình đào tạo tài năng do 24 cơ sở giáo dục đại học đề xuất. Các chương trình này được xây dựng ở trình độ kỹ sư và thạc sĩ, trải rộng trên nhiều lĩnh vực then chốt như khoa học tự nhiên, khoa học sự sống, toán học và thống kê, công nghệ thông tin, kỹ thuật - công nghệ, sản xuất - chế biến, cũng như kiến trúc và xây dựng. Sau 80 chương trình đáp ứng đầy đủ tiêu chí để chính thức triển khai từ năm 2026, trong các năm tiếp theo, số lượng chương trình đào tạo tài năng dự kiến được mở rộng lên 100, thu hút trung bình khoảng 6.000 sinh viên mỗi năm.
Đối với lĩnh vực công nghiệp bán dẫn - một ngành đang được ưu tiên phát triển. Bộ đã ban hành chuẩn chương trình đào tạo ở cả bậc đại học và thạc sĩ, đồng thời giao nhiệm vụ cho 19 cơ sở đào tạo tham gia triển khai. Tính đến nay, đã có 62 chương trình thuộc 26 cơ sở giáo dục đại học đăng ký tham gia. Trong khi đó, ở lĩnh vực điện hạt nhân, bộ đang triển khai đề án đào tạo nhân lực với các nội dung như xây dựng chuẩn chương trình đào tạo đại học về điện hạt nhân, đồng thời trình Chính phủ xem xét ban hành các cơ chế hỗ trợ như học bổng, tín dụng sinh viên và chính sách ưu đãi dành cho giảng viên, người học. Trong lĩnh vực đường sắt, đề án đào tạo nhân lực cũng đã được triển khai theo quyết định phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ, góp phần chuẩn bị nguồn lực cho các dự án hạ tầng trọng điểm trong tương lai.
Hiện nhiều trường đại học cũng đang chủ động triển khai các chính sách thu hút và phát triển nhân lực chất lượng cao. Trong đó, Đại học Bách khoa Hà Nội dự kiến áp dụng chính sách miễn học phí cho nghiên cứu sinh từ năm 2026. Chính sách này nhằm tạo động lực thu hút các cá nhân có năng lực nghiên cứu nổi bật tham gia vào hoạt động nghiên cứu khoa học của nhà trường, qua đó góp phần xây dựng và phát triển đội ngũ nhân lực kỹ thuật, công nghệ chất lượng cao.
Từ đào tạo theo khả năng cung ứng sang đào tạo theo nhu cầu chiến lược
Một chuyển biến đáng chú ý là tư duy phát triển nhân lực đang dịch chuyển từ mô hình cung ứng sang mô hình gắn với nhu cầu chiến lược. Thay vì để cơ sở đào tạo mở ngành chủ yếu dựa trên năng lực sẵn có, xu hướng mới là gắn đào tạo với các lĩnh vực quốc gia cần phát triển. Điện hạt nhân, bán dẫn, đường sắt tốc độ cao là những ví dụ điển hình.
Đây đều là những lĩnh vực mà nhu cầu nhân lực không thể giải quyết theo cách tự phát của thị trường mà cần có đặt hàng từ chính sách, cần có dự báo dài hạn và cần cơ chế đầu tư đủ mạnh để hình thành nguồn nhân lực đi trước một bước. Cách tiếp cận này cũng giúp tránh tình trạng ngành nào cũng mở, trường nào cũng đào tạo, nhưng chất lượng đầu ra không đồng đều và nguồn lực bị phân tán.
Khi nguồn lực quốc gia có hạn, đầu tư theo nhu cầu chiến lược cho phép sử dụng hiệu quả hơn ngân sách công, đồng thời tạo liên kết chặt chẽ hơn giữa nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Đây là mô hình nhiều quốc gia công nghệ phát triển đã áp dụng.
Trong bối cảnh công nghệ ngày càng quyết định vị trí của nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu, chất lượng nguồn nhân lực sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng hấp thụ công nghệ, đổi mới sáng tạo và tự chủ phát triển. Việc hình thành các chương trình đào tạo tài năng, thúc đẩy đào tạo bán dẫn, chuẩn bị nhân lực cho điện hạt nhân hay đường sắt tốc độ cao cho thấy tư duy này đang dần rõ nét hơn.
