Năm học 2025-2026, giáo dục nghề nghiệp đã đạt nhiều kết quả tích cực: tỷ lệ học sinh - sinh viên tốt nghiệp được sử dụng ngay sau khi ra trường đạt trên 85%, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã ký hợp tác với nhiều doanh nghiệp để nâng cao chất lượng đào tạo theo nhu cầu thị trường. Song song với đó, việc hoàn thiện chính sách phân luồng, hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông đang được kỳ vọng tạo đổi mới để học sinh đến với giáo dục nghề nghiệp một cách tự nghiệp, chủ động và được trang bị tốt hơn. Giáo dục hướng nghiệp nhằm giúp học sinh hiểu rõ năng lực bản thân và lựa chọn con đường học tập phù hợp ngay từ giai đoạn sớm.
Hình thành tư duy mới cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp
Theo nhiều chuyên gia giáo dục, phân luồng, hướng nghiệp trong giáo dục cần đi trước một bước, tức là diễn ra sớm hơn việc xét chọn nghề tại bậc học cao hơn. Điều này đòi hỏi hệ thống trường phổ thông phải có hướng dẫn nghề, thước đo năng lực cá nhân rõ ràng để học sinh hiểu điểm mạnh, điểm yếu của mình. Bên cạnh đó, phần luồng cần gắn với quy hoạch hệ thống trường phổ thông và nghề nghiệp, đảm bảo từng học sinh đều có lộ trình học tập phù hợp, tránh tình trạng “ồ ạt” thi vào trung học phổ thông, vào học đại học như hiện nay.
Ngoài ra, hoạt động hướng nghiệp, phân luồng cần được xem là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong giáo dục phổ thông, không chỉ là hoạt động mang tính sự kiện hay phong trào. Việc đổi mới này sẽ đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành lựa chọn song hành với con đường vào trung học phổ thông và đại học, phù hợp với năng lực và nguyện vọng học sinh.
Gắn đào tạo với thị trường lao động
Một trong những yếu tố đổi mới trong giáo dục nghề nghiệp hiện đại là sự kết nối chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp. Năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 10 Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), trong đó đã thể chế hóa kịp thời các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ với có một số điểm mới như: bổ sung mô hình Trung học nghề và mở rộng đối tượng tham gia hoạt động giáo dục nghề nghiệp nhằm hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng mở, linh hoạt và liên thông, tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi công dân; đổi mới chương trình, tổ chức đào tạo và đảm bảo chất lượng giáo dục nghề nghiệp; tăng cường vai trò doanh nghiệp và hình thành Quỹ đào tạo nhân lực.
Bộ GDĐT đã ban hành văn bản hướng dẫn triển khai thực hiện nhiệm vụ về giáo dục nghề nghiệp năm 2025; hướng dẫn các cơ sở giáo dục nghề nghiệp rà soát, đánh giá thực trạng, năng lực tổ chức đào tạo các ngành, nghề, lĩnh vực mới nổi, kỹ năng mới (trí tuệ nhân tạo, chíp bán dẫn, chuyển đổi năng lượng, tín chỉ cacbon, năng lượng hydrogen, logictics, đường sắt cao tốc, du lịch,...); chú trọng, đẩy mạnh công tác tuyển sinh, tổ chức đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng nâng cao trình độ, kỹ năng nghề cho người lao động ở những ngành nghề mới, kỹ năng mới. Theo dõi, quản lý, hướng dẫn các trường thực hiện đào tạo chương trình chất lượng cao; đến nay đã có 33 trường cao đẳng xây dựng chương trình và đăng ký tổ chức đào tạo theo chương trình chất lượng cao với tổng số 107 chương trình đào tạo ở các trình độ trung cấp, cao đẳng; đăng ký quy mô tuyển sinh hàng năm theo chương trình chất lượng cao là 6.355 người. Chỉ đạo và triển khai công tác khởi nghiệp trong giáo dục nghề nghiệp thông qua việc đưa nội dung khởi nghiệp sáng tạo vào chương trình giảng dạy; thành lập các trung tâm khởi nghiệp sáng tạo trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp; tổ chức hoạt động tạo sân chơi cho học sinh, sinh viên giáo dục nghề nghiệp tham gia khởi nghiệp được tổ chức. Đồng thời Bộ GDĐT phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai thực hiện Đề án “Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2025” trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp.
Năm 2025 ghi dấu bước phát triển của giáo dục nghề nghiệp (Ảnh: Báo Chính phủ)
Những con số này phản ánh rõ chuyển biến tích cực khi giáo dục nghề nghiệp luôn gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Đây là yếu tố then chốt để bảo đảm học sinh tốt nghiệp có năng lực thực hành, kỹ năng mềm và sẵn sàng thích ứng với những biến đổi nghề nghiệp trong tương lai.
Đào tạo kép và hướng nghiệp sớm tại một số quốc gia trên thế giới
Ở một số quốc gia, giáo dục nghề nghiệp được đặt song song với giáo dục đại học. Đức nổi tiếng với mô hình đào tạo kép (dual system) triển khai ngay sau bậc trung học, kết hợp giữa việc học trong lớp và thực hành tại doanh nghiệp. Tại Singapore, hệ thống hướng nghiệp được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông từ sớm, với việc học sinh được tiếp xúc với mô hình nghề, tư vấn năng lực và lựa chọn định hướng từ lớp 9. Việc này nhằm tạo bước chuyển thuận lợi nếu học sinh lựa chọn học nghề.
Những mô hình này cho thấy giáo dục hướng nghiệp hiệu quả nhất khi được xây dựng trong một hệ thống phân luồng sớm, tư vấn hướng nghiệp bài bản và cơ chế liên thông rõ ràng giữa các bậc học.
Tại Việt Nam, dù đã đạt nhiều kết quả tích cực, giáo dục nghề nghiệp và phân luồng vẫn đối mặt với một số khó khăn: nhận thức xã hội còn chậm thay đổi, thiếu hệ thống tư vấn nghề bài bản trong nhà trường phổ thông, cơ sở vật chất đào tạo nghề chưa đồng đều.
Hướng đi giáo dục nghề nghiệp trong tương lai
Giáo dục nghề nghiệp đang chuyển mình tích cực, thay đổi từ nội hàm đào tạo đến tái cấu trúc mối liên hệ với thị trường lao động, đồng thời kết nối với tiến trình phân luồng, hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông. Năm 2025 ghi dấu bước phát triển mang tính hệ thống khi giáo dục nghề nghiệp được đặt đúng vị thế trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia, đi cùng với sự hình thành các cơ chế phân luồng hiệu quả.
Tuy nhiên, để giáo dục nghề nghiệp thực sự trở thành lựa chọn ưu tiên cho thế hệ trẻ, cần tiếp tục đầu tư cho công tác tư vấn hướng nghiệp trong trường phổ thông; tăng cường hợp tác giữa nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức nghề quốc tế; đồng thời xây dựng văn hoá tôn trọng, đánh giá công bằng giữa giáo dục nghề nghiệp và giáo dục phổ thông.
Khi giáo dục nghề nghiệp được đặt song hành với giáo dục phổ thông và giáo dục đại học trong một hệ thống mở, linh hoạt và liên thông, bài toán “thừa thầy, thiếu thợ” sẽ được giải quyết triệt để. Quan trọng hơn, nền giáo dục sẽ góp phần tạo dựng một lực lượng lao động có kỹ năng, khả năng thích ứng và sáng tạo, làm nền tảng cho một nền sản xuất - dịch vụ hiện đại, hiệu quả và phát triển bền vững.
