Trong nhiều năm trở lại đây, cùng với chính sách đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học thì nhu cầu cho trẻ học tiếng Anh từ sớm dần trở thành lựa chọn quen thuộc của nhiều gia đình. Không khó để bắt gặp những bạn nhỏ có thể giao tiếp tiếng Anh khá tự tin từ bậc tiểu học, thậm chí tiếp cận các chương trình học hoàn toàn bằng tiếng Anh từ rất sớm.
Tuy nhiên, song song với xu hướng này, nhiều phụ huynh cũng bắt đầu băn khoăn khi nhận thấy một thực tế: Có những đứa trẻ học tiếng Anh rất nhiều nhưng lại gặp khó khăn khi diễn đạt suy nghĩ bằng tiếng Việt, viết không rõ ý, kể chuyện lộn xộn hoặc thiếu khả năng trao đổi tự nhiên trong đời sống thường ngày.
Điều đó đặt ra câu hỏi: “Liệu học tiếng Anh sớm có thực sự đồng nghĩa với việc trẻ phát triển tốt về ngôn ngữ và tư duy?”
Giỏi tiếng Anh có đồng nghĩa với phát triển tốt về ngôn ngữ?
Thực tế, vấn đề không nằm ở việc có nên học tiếng Anh sớm hay không. Ngoại ngữ rõ ràng là một lợi thế quan trọng trong thế giới hiện đại. Điều đáng nói hơn nằm ở cách trẻ được xây dựng nền tảng ngôn ngữ trong những năm đầu đời.
Bởi xét đến cùng, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp. Ngôn ngữ chính là cách trẻ hiểu thế giới, tổ chức suy nghĩ và diễn đạt điều mình đang cảm nhận.
Ngôn ngữ không chỉ để giao tiếp, mà là nền tảng tư duy
Một đứa trẻ có thể nói được nhiều từ tiếng Anh, nhưng nếu không hiểu sâu khái niệm, không thể diễn đạt mạch lạc suy nghĩ hay thiếu khả năng lập luận, thì việc học ngôn ngữ khi đó rất dễ dừng lại ở mức phản xạ hoặc ghi nhớ. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia giáo dục nhấn mạnh vai trò đặc biệt của tiếng mẹ đẻ trong quá trình phát triển nhận thức.
Ông Yoshimi Nishino, Trưởng ban Chính sách Xã hội và Quản trị của UNICEF Việt Nam từng chia sẻ rằng khi trẻ học bằng một ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ, các em phải đối mặt với “thách thức kép”: vừa học ngôn ngữ mới, vừa tiếp nhận kiến thức mới cùng những chuẩn mực văn hoá đi kèm.
Trong giai đoạn đầu đời, trẻ đang học cách gọi tên thế giới xung quanh mình. Trẻ học cách hiểu nguyên nhân - kết quả, học cách kể lại một sự việc, diễn đạt cảm xúc, đặt câu hỏi và bày tỏ quan điểm. Nếu nền tảng này không được xây dựng đủ vững bằng tiếng mẹ đẻ, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc diễn đạt rõ ràng hoặc rơi vào tình trạng “biết từ nhưng chưa thật sự hiểu sâu”.
Các nghiên cứu từ UNESCO và UNICEF cũng cho thấy trẻ có xu hướng học tốt hơn khi được xây dựng nền tảng học tập bằng tiếng mẹ đẻ. Khi hiểu rõ bản chất vấn đề bằng ngôn ngữ quen thuộc nhất, trẻ sẽ dễ dàng phát triển tư duy phản biện, khả năng lập luận và sự tự tin trong học tập lâu dài.
Điều đó không có nghĩa tiếng Anh nên bị xem nhẹ. Ngược lại, một nền tảng tiếng Việt tốt lại chính là điều giúp trẻ học ngoại ngữ hiệu quả hơn.
Tiếng Việt giúp tư duy sâu, tiếng Anh mở rộng cơ hội hội nhập
Các chuyên gia cho rằng tiếng Việt và tiếng Anh không đối lập, mà giữ những vai trò khác nhau trong quá trình học tập của trẻ.
Theo thầy Hoàng Tăng Đức, Tổng chủ biên sách giáo khoa tiếng Anh Macmillan từ lớp 1 đến lớp 12 trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018: “Tiếng Việt là ngôn ngữ để học sinh tư duy sâu, tiếng Anh là ngôn ngữ để các em tham gia rộng''. Nói cách khác, tiếng Việt giúp trẻ hiểu sâu vấn đề, tổ chức ý tưởng và hình thành năng lực tư duy. Trong khi đó, tiếng Anh mở ra cơ hội kết nối, tiếp cận tri thức và tham gia vào môi trường học tập toàn cầu.
Rủi ro không nằm ở việc học song ngữ, mà nằm ở cách triển khai. Nếu trẻ bị cắt giảm quá nhiều thời lượng tiếng Việt, hoặc việc học ngoại ngữ chỉ xoay quanh luyện phản xạ và ghi nhớ máy móc, vốn biểu đạt và tư duy ngôn ngữ của trẻ rất dễ trở nên thiếu chiều sâu.
Tiếng Việt giúp tư duy sâu, tiếng Anh mở rộng cơ hội hội nhập
Theo nhiều chuyên gia giáo dục, điều quan trọng nhất là mỗi ngôn ngữ cần có vai trò rõ ràng trong quá trình học tập của trẻ.
Tiếng Việt cần tiếp tục giữ vai trò là ngôn ngữ trung tâm để trẻ hiểu sâu kiến thức, phát triển tư duy, khả năng đọc hiểu và diễn đạt. Trong khi đó, tiếng Anh nên được sử dụng như công cụ để mở rộng cách tiếp cận vấn đề, tăng khả năng trình bày, giao tiếp và kết nối với thế giới bên ngoài.
Tại trường Tiểu học Jean Piaget - một ngôi trường đề cao xây dựng tư duy ngôn ngữ và năng lực tự học cho trẻ ngay từ bậc tiểu học, chương trình học được xây dựng theo hướng này. Ở hệ JP Standard, tiếng Anh chiếm khoảng 30% thời lượng học tập; với hệ JP Advanced, tỷ lệ này là khoảng 35%, bao gồm cả môn Toán tiếng Anh.
Tuy nhiên, phần lớn các môn học nền tảng của học sinh vẫn được giảng dạy bằng tiếng Việt để đảm bảo trẻ hiểu sâu kiến thức và phát triển năng lực tư duy bằng ngôn ngữ mẹ đẻ trước.
Trên nền tảng đó, nội dung học tập tiếp tục được kết nối sang các tiết học tiếng Anh. Học sinh không chỉ học thêm từ vựng hay cấu trúc ngôn ngữ, mà còn học cách diễn đạt lại những điều mình đã hiểu bằng một ngôn ngữ khác.
Theo cô Ngô Thanh Giang, Giám đốc học thuật Trường Tiểu học Jean Piaget: “Tiếng Việt đóng vai trò cốt lõi trong việc hình thành tư duy ngôn ngữ ở trẻ. Khi học sinh hiểu sâu vấn đề bằng tiếng Việt trước, các em sẽ dễ dàng mở rộng cách diễn đạt, trình bày và tiếp cận vấn đề bằng tiếng Anh một cách tự nhiên hơn.”
Với cách tiếp cận này, hai ngôn ngữ không tồn tại tách rời, mà bổ trợ cho nhau trong cùng một quá trình phát triển nhận thức.
Bởi đích đến cuối cùng của giáo dục không phải là việc trẻ nói được bao nhiêu từ tiếng Anh, mà là khả năng hiểu sâu, suy nghĩ rõ ràng và tự tin diễn đạt chính mình trong nhiều bối cảnh khác nhau.
Khi tiếng mẹ đẻ đủ vững, ngoại ngữ sẽ không còn là áp lực phải chinh phục, mà trở thành một cánh cửa để trẻ bước ra thế giới rộng lớn hơn.
( Nguồn hình ảnh trong bài do đơn vị cung cấp)
