Trong những năm gần đây, giáo dục toán học tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm rộng rãi của cộng đồng quốc tế nhờ thành tích nổi bật của học sinh trong các chương trình đánh giá toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau những kết quả ấn tượng đó là một khía cạnh ít được nhận diện nhưng có ảnh hưởng sâu sắc, đó là trạng thái cảm xúc và áp lực tâm lý của người học, đặc biệt là lo âu toán học. Nghiên cứu của Huang (2026) đã tiếp cận vấn đề này một cách hệ thống, tập trung phân tích vai trò của các yếu tố xã hội, nhất là sự hỗ trợ từ giáo viên và gia đình, trong mối liên hệ với giới tính và trạng thái lo âu, qua đó làm rõ cơ chế tác động đến thành tích toán học của học sinh Việt Nam. Kết quả cho thấy lo âu toán học giữ vai trò trung gian then chốt, phản ánh cách thức môi trường xã hội ảnh hưởng đến kết quả học tập.
Dựa trên dữ liệu của 6.068 học sinh 15 tuổi từ chương trình PISA 2022, nghiên cứu sử dụng mô hình phương trình cấu trúc nhằm phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố xã hội, tâm lý và thành tích học tập. Cách tiếp cận này không chỉ giúp xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố mà còn làm sáng tỏ cơ chế tâm lý thông qua đó môi trường xã hội định hình kết quả học tập của học sinh.
Một phát hiện đáng chú ý là “tác động hai chiều” của sự hỗ trợ từ giáo viên. Trong một số trường hợp, sự hỗ trợ có thể đi kèm với mức độ kiểm soát cao hoặc áp lực vô hình, làm gia tăng căng thẳng và ảnh hưởng bất lợi đến kết quả học tập. Tuy nhiên, khi được thực hiện theo hướng khuyến khích và tạo cảm giác an toàn, sự hỗ trợ này lại góp phần giảm lo âu toán học, qua đó củng cố sự tự tin và nâng cao hiệu quả học tập. Điều này cho thấy không chỉ “mức độ hỗ trợ” mà “cách thức hỗ trợ” mới là yếu tố quyết định trong việc thúc đẩy sự phát triển học tập của học sinh.
Tương tự, sự đồng hành từ gia đình không tạo ra ảnh hưởng trực tiếp đến thành tích toán học, nhưng đóng vai trò quan trọng thông qua việc ổn định trạng thái tâm lý của người học. Một môi trường gia đình tích cực có thể giúp giảm áp lực và căng thẳng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tiếp thu kiến thức và phát triển năng lực. Như vậy, yếu tố cảm xúc, đặc biệt là lo âu toán học, đóng vai trò cầu nối giữa môi trường xã hội và kết quả học tập.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về giới tính trong thành tích và mức độ lo âu toán học. Học sinh nam có xu hướng đạt kết quả cao hơn đôi chút và ít trải nghiệm lo âu hơn so với học sinh nữ. Mặc dù khoảng cách này không lớn, nhưng phản ánh sự tồn tại của những rào cản tâm lý và xã hội nhất định, có thể bắt nguồn từ định kiến giới, kỳ vọng xã hội hoặc cách thức hỗ trợ chưa thực sự phù hợp.
Đáng chú ý, các phát hiện này cần được đặt trong bối cảnh văn hóa giáo dục đặc thù của Việt Nam, nơi mối quan hệ thầy - trò mang tính thứ bậc rõ nét và kỳ vọng học tập từ gia đình thường ở mức cao. Trong môi trường như vậy, sự hỗ trợ nếu không được thực hiện theo hướng tích cực có thể vô tình chuyển hóa thành áp lực. Điều này cho thấy cần chuyển từ việc chú trọng mức độ hỗ trợ sang nâng cao chất lượng và phương thức hỗ trợ, nhằm thúc đẩy sự tự chủ và củng cố niềm tin học tập của học sinh.
Từ góc độ thực tiễn, nghiên cứu mang lại những hàm ý quan trọng đối với chính sách và hoạt động giáo dục. Trước hết, cần thúc đẩy các phương pháp giảng dạy theo hướng hỗ trợ, khuyến khích sự chủ động và giảm áp lực tâm lý cho người học. Đồng thời, gia đình nên đồng hành với các em theo hướng hỗ trợ cảm xúc thay vì tập trung quá mức vào thành tích. Những định hướng này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả học tập mà còn có ý nghĩa trong việc thu hẹp khoảng cách giới tính và thúc đẩy sự phát triển công bằng trong giáo dục.
Nhìn chung, nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ vai trò của các yếu tố tâm lý và xã hội trong việc định hình thành tích toán học của học sinh Việt Nam. Quan trọng hơn, kết quả cho thấy thành công học tập không chỉ phụ thuộc vào năng lực nhận thức mà còn là kết quả của sự tương tác giữa môi trường giáo dục, bối cảnh xã hội và trạng thái tâm lý của người học. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, việc quan tâm đến sức khỏe tâm lý và xây dựng môi trường học tập hỗ trợ sẽ là yếu tố nền tảng cho sự phát triển bền vững và toàn diện của hệ thống giáo dục.
Nguồn:
Huang, M. (2026). Family support and teacher support in Vietnamese math education: Gendered pathways through math anxiety to math achievement based on PISA 2022. Acta Psychologica, 264, 106475.
