Giáo dục nghề nghiệp cần thích ứng với thị trường lao động
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi cấu trúc việc làm trên phạm vi toàn cầu. Nhiều công việc truyền thống dần được tự động hóa, trong khi hàng loạt vị trí việc làm mới xuất hiện trong các lĩnh vực công nghệ số, logistics, thương mại điện tử, năng lượng xanh, bán dẫn hay sản xuất thông minh.
Theo các chuyên gia, kỹ năng nghề vẫn là nền tảng quan trọng nhưng không còn là yếu tố duy nhất quyết định khả năng cạnh tranh của người lao động. Doanh nghiệp ngày càng chú trọng các năng lực mềm như làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, tư duy số, ngoại ngữ và khả năng học hỏi liên tục. Điều này buộc giáo dục nghề nghiệp phải thay đổi từ mô hình đào tạo theo hướng truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực thực hành và thích ứng nghề nghiệp.
Mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư quy định quy chế đào tạo, kiểm tra, thi, xét công nhận tốt nghiệp đối với các trình độ của giáo dục nghề nghiệp để lấy ý kiến. Một trong những điểm mới đáng chú ý của Dự thảo là bổ sung quy định về đào tạo tại doanh nghiệp. Theo đó, người học tham gia đào tạo tại doanh nghiệp được hướng dẫn, giám sát, đánh giá kết quả học tập công bằng, khách quan; được bảo đảm đầy đủ các quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của pháp luật và hợp đồng liên kết đào tạo giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp. Nội dung đào tạo tại doanh nghiệp tập trung vào một số nội dung như thực hành kỹ năng nghề chuyên sâu, thực tập tốt nghiệp, trải nghiệm sản xuất thực tế, rèn luyện kỹ năng số, năng lực thích ứng công nghệ, tác phong công nghiệp và văn hóa doanh nghiệp phù hợp với chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo.
So với quy định hiện hành, doanh nghiệp được tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, không chỉ tiếp nhận học sinh, sinh viên thực tập mà còn tham gia hướng dẫn, hỗ trợ rèn luyện kỹ năng nghề, đánh giá kết quả học tập và phối hợp bảo đảm chất lượng đầu ra của chương trình đào tạo.
Việc tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp giúp người học nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và khả năng thích ứng với công việc sau tốt nghiệp; đồng thời tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cập nhật kịp thời yêu cầu về kỹ năng, công nghệ và nhu cầu nhân lực của thị trường lao động, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và hiệu quả kết nối giữa đào tạo với sử dụng lao động.
Mở rộng cơ hội, nâng cao năng lực thích ứng cho người học nghề
Thực tế, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đang xây dựng mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp ngay từ quá trình tuyển sinh, đào tạo và hỗ trợ việc làm. Người học được tiếp cận môi trường sản xuất thực tế, tham gia thực tập tại doanh nghiệp và được định hướng nghề nghiệp từ sớm. Đây cũng là xu hướng phù hợp với định hướng mới trong dự thảo quy chế đào tạo giáo dục nghề nghiệp của Bộ Giáo dục và Đào tạo, khi doanh nghiệp được tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo và đánh giá năng lực người học.
Tại Trường Cao đẳng nghề Việt Xô số 1, mô hình đào tạo gắn với việc làm đang được đẩy mạnh thông qua việc tăng cường kết nối doanh nghiệp, tổ chức các hoạt động tư vấn nghề nghiệp và tuyển dụng ngay trong nhà trường. Nhà trường thành lập Trung tâm Hợp tác quốc tế, tuyển sinh và gắn kết doanh nghiệp nhằm mở rộng mạng lưới đối tác sử dụng lao động, đồng thời hỗ trợ người học tiếp cận cơ hội việc làm từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Năm 2026, nhà trường phối hợp với Trung tâm Dịch vụ việc làm tổ chức phiên giao dịch việc làm với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp tuyển dụng. Sinh viên được trực tiếp phỏng vấn, tìm hiểu nhu cầu nhân lực, yêu cầu kỹ năng nghề và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Hoạt động này cho thấy sự chuyển dịch từ mô hình đào tạo khép kín sang mô hình đào tạo mở, gắn chặt với thị trường lao động. Bên cạnh đó, nhà trường cũng mở rộng hợp tác quốc tế thông qua các chương trình liên kết đào tạo, trao đổi và định hướng việc làm với đối tác nước ngoài. Việc ký kết hợp tác với các cơ sở giáo dục quốc tế giúp người học có thêm lựa chọn học tập, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và tiếp cận thị trường lao động rộng lớn hơn.
Trường Cao đẳng Công Thương Quốc tế (ICC) cũng tập trung xây dựng chương trình đào tạo gắn với nhu cầu doanh nghiệp, tăng cường thời lượng thực hành và hợp tác với các đơn vị sử dụng lao động trong quá trình đào tạo.
Mô hình này giúp người học được tiếp cận môi trường làm việc thực tế ngay từ khi còn trên ghế nhà trường. Khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động được rút ngắn, đồng thời nâng cao khả năng tìm kiếm việc làm sau khi tốt nghiệp.
Xu hướng liên kết doanh nghiệp không chỉ nhằm giải quyết bài toán việc làm mà còn giúp chương trình đào tạo được cập nhật thường xuyên theo những thay đổi của công nghệ và sản xuất. Đây cũng là cách để giáo dục nghề nghiệp khẳng định vị thế trong hệ thống giáo dục quốc dân: đào tạo người học đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Một trong những điểm đổi mới đáng chú ý của giáo dục nghề nghiệp hiện nay là đa dạng ngành nghề đào tạo. Nếu trước đây nhiều trường nghề tập trung chủ yếu vào các ngành kỹ thuật truyền thống thì hiện nay danh mục ngành nghề đã được mở rộng đáng kể, bao gồm công nghệ thông tin, thiết kế đồ họa, chăm sóc sắc đẹp, dịch vụ du lịch, logistics, marketing số, truyền thông đa phương tiện và nhiều lĩnh vực mới nổi khác.
Thực tiễn tại Trường Cao đẳng Sư phạm Thái Bình cho thấy việc mở rộng ngành nghề đào tạo đang tạo thêm nhiều cơ hội lựa chọn cho người học. Bên cạnh các ngành đào tạo truyền thống, nhà trường từng bước bổ sung những lĩnh vực phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và xu hướng việc làm mới. Sự đa dạng này giúp người học có thêm lựa chọn phù hợp với năng lực, sở trường và nhu cầu của thị trường lao động, đồng thời phản ánh sự thay đổi trong tư duy phát triển giáo dục nghề nghiệp theo hướng linh hoạt và mở.
Yêu cầu quan trọng của thời đại số là học tập suốt đời. Giáo dục nghề nghiệp không thể chỉ hướng tới nhóm người học sau trung học phổ thông mà cần mở rộng đối tượng phục vụ đến toàn bộ lực lượng lao động trong xã hội. Các chương trình đào tạo ngắn hạn, bồi dưỡng kỹ năng mới, đào tạo lại và nâng cao trình độ cần được phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới. Đây cũng là tinh thần được thể hiện trong nhiều chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy học tập suốt đời.
Giáo dục nghề nghiệp đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vai trò trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Những đổi mới về phương thức đào tạo, tăng cường gắn kết với doanh nghiệp, mở rộng cơ hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời cho thấy hệ thống giáo dục nghề nghiệp đang từng bước chuyển từ mô hình đào tạo một nghề sang phát triển năng lực nghề nghiệp bền vững cho người học. Trong bối cảnh công nghệ và thị trường lao động liên tục thay đổi, việc xây dựng một hệ thống giáo dục nghề nghiệp mở, linh hoạt và gắn với thực tiễn sẽ không chỉ giúp người lao động thích ứng tốt hơn với yêu cầu việc làm mới mà còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước trong kỷ nguyên số.
