Từ lớp học truyền thống đến lớp học tư duy
Trên cơ sở đó, việc dạy học thúc đẩy tư duy phát triển nhằm hình thành tư duy tích cực và năng lực tự học cho học sinh; đồng thời hướng tới mục tiêu hỗ trợ giáo viên trung học cơ sở tiếp cận các phương pháp dạy học hiện đại. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.
Tại Việt Nam, việc dạy học theo hướng thúc đẩy tư duy phát triển chịu tác động từ nhiều yếu tố khác nhau. Về mặt tích cực, các giá trị văn hoá như tinh thần hiếu học, sự chăm chỉ, quan niệm “có công mài sắt có ngày nên kim” khá gần gũi với tư duy phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn những rào cản như áp lực thành tích và điểm số; tâm lý sợ sai, ngại bị chê cười khiến học sinh hạn chế phản biện. Ngoài ra, khá nhiều phụ huynh vẫn còn quan niệm đề cao năng khiếu bẩm sinh, cùng với chương trình học nặng khiến giáo viên ít có điều kiện đổi mới phương pháp dạy học.
Vì vậy, theo TS. Nguyễn Thị Kim Oanh, để thúc đẩy tư duy phát triển ở học sinh ngay từ những đầu tiên, giáo viên cần chú ý đến cách hành xử và ngôn ngữ trong dạy học. Cụ thể, nên khen ngợi đúng cách: thay vì khen “thông minh”, hãy ghi nhận sự nỗ lực, cách làm và quá trình học tập của học sinh. Khi phản hồi, cần mang tính xây dựng, chỉ ra lỗi sai trong lập luận và hướng dẫn cách cải thiện, thay vì chỉ đánh giá đúng – sai. Đồng thời, cần tạo môi trường lớp học coi sai lầm là điều bình thường trong học tập, giáo viên bình tĩnh cùng học sinh phân tích nguyên nhân và rút kinh nghiệm từ thất bại.
Một nội dung quan trọng khác là việc hướng dẫn giáo viên tích hợp các yếu tố của tư duy phát triển vào quá trình thiết kế bài dạy, qua đó bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn giảng dạy. Nên bắt đầu từ việc thay đổi phương pháp dạy học, chuyển từ truyền thụ một chiều sang lấy học sinh làm trung tâm; qua thảo luận nhóm, học tập dự án. Hoặc dạy học dựa trên vấn đề, có thể bắt đầu bằng một vấn đề thực tế, phức tạp để kích thích học sinh tự tìm tòi kiến thức. Đồng thời, có thể đánh giá quá trình bằng việc sử dụng các công cụ như sơ đồ tư duy, nhật ký học tập; cho phép học sinh nộp lại bài sau khi sửa lỗi để ghi nhận sự tiến bộ.
Cách tiếp cận tích hợp cho thấy sự gắn kết giữa lý luận và thực hành, giúp giáo viên không chỉ dừng lại ở nhận thức, mà còn có thể chuyển hóa thành hành động sư phạm cụ thể. Đây là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả của việc dạy học thúc đẩy tư duy phát triển.
Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Thị Kim Oanh chia sẻ, dạy học thúc đẩy tư duy phát triển cần được thiết kế dựa trên các nguyên tắc cơ bản như: định hướng mục tiêu phát triển năng lực tự điều chỉnh của người học; tổ chức nội dung theo hướng mở, khuyến khích khám phá; áp dụng phương pháp dạy học tích cực, trong đó coi sai lầm là một phần của quá trình học tập; và chú trọng đánh giá quá trình thông qua phản hồi mang tính xây dựng.
Các nguyên tắc này góp phần hình thành môi trường học tập an toàn, nơi học sinh được khuyến khích thử nghiệm, sai và sửa, từ đó có tư duy độc lập và sáng tạo. Việc “bình thường hóa sai lầm” là một điểm nhấn đáng chú ý, thể hiện sự thay đổi trong quan niệm đánh giá. Đây là tiền đề để xây dựng văn hóa học tập tích cực, hướng tới sự tiến bộ của người học thay vì chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng.
Tín hiệu khả quan từ thực tiễn thí điểm dạy học theo hướng thúc đẩy tư duy phát triển
TS. Nguyễn Thị Kim Oanh cùng các cộng sự đã thực hiện hoạt động tập huấn và triển khai thí điểm dạy học thúc đẩy tư duy phát triển tại một số địa phương như Điện Biên, Cao Bằng và An Giang, với sự tham gia của 150 giáo viên và 700 học sinh trung học cơ sở. Quá trình này bao gồm cả tập huấn lý thuyết và tổ chức dạy học thực nghiệm tại trường.
Kết quả bước đầu cho thấy giáo viên có sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và phương pháp giảng dạy, trong khi học sinh thể hiện sự hứng thú và chủ động hơn trong học tập. Những minh chứng từ thực tiễn cho thấy tính khả thi, đồng thời khẳng định rằng việc đổi mới phương pháp dạy học cần được triển khai đồng bộ giữa tập huấn và thực hành. Đây là điều kiện cần thiết để bảo đảm tính bền vững của đổi mới.
Quá trình triển khai cho thấy giáo viên cần từng bước điều chỉnh phương pháp dạy học, bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhưng có tính định hướng rõ ràng. Việc tránh “gán nhãn” học sinh và coi trọng quá trình học tập được xác định là những nguyên tắc quan trọng.
Đối với nhà trường, cần cụ thể hóa tài liệu thành các hoạt động sư phạm dễ áp dụng, đồng thời tăng cường sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học và hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp. Những kinh nghiệm này cho thấy vai trò của tổ chức nhà trường trong việc tạo lập môi trường hỗ trợ đổi mới. Sự đồng bộ giữa cá nhân giáo viên và hệ thống quản lý là yếu tố quyết định hiệu quả triển khai.
Đồng thời, công tác tập huấn giáo viên cần gắn với thực hành và trải nghiệm thực tế; nội dung dạy học thúc đẩy tư duy phát triển nên được lồng ghép vào sinh hoạt chuyên môn định kỳ; đặc biệt, cần có sự hỗ trợ từ lãnh đạo nhà trường trong việc xây dựng môi trường sư phạm khuyến khích giáo viên mạnh dạn thử nghiệm các phương pháp dạy học mới.
Nhìn chung, việc dạy học thúc đẩy tư duy phát triển cần bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi như khuyến khích và tin tưởng vào khả năng của tất cả học sinh, thừa nhận rằng không ai không mắc sai sót, tăng cường đặt câu hỏi và tương tác trong lớp học; coi học tập là quá trình phát triển bản thân, đề cao chiều sâu hơn tốc độ, đồng thời xây dựng lớp học như một không gian học tập thực chất, không phải là cuộc đua điểm số, TS. Nguyễn Thị Kim Oanh chia sẻ.
Định hướng xây dựng môi trường học tập nhân văn và phát triển bền vững
Dạy học thúc đẩy tư duy phát triển hướng tới việc xây dựng lớp học như một môi trường học tập tích cực, trong đó học sinh được khuyến khích phát huy tiềm năng, chấp nhận sai lầm và không ngừng hoàn thiện bản thân.
Quan điểm coi học tập là một quá trình phát triển liên tục, chú trọng chiều sâu hơn tốc độ, góp phần định hình một cách tiếp cận giáo dục mang tính nhân văn và bền vững. Đây là định hướng phù hợp với mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Việc xây dựng môi trường học tập nhân văn không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn góp phần phát triển con người toàn diện.
Việc triển khai dạy học thúc đẩy tư duy phát triển được kỳ vọng sẽ góp phần thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học trên diện rộng, nâng cao chất lượng giáo dục trung học cơ sở. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện tài liệu, tăng cường đào tạo giáo viên và bảo đảm các điều kiện triển khai trong thực tiễn. Trong dài hạn, việc duy trì và lan tỏa tư duy phát triển trong giáo dục đòi hỏi một chiến lược tổng thể, bao gồm cả chính sách, đào tạo và quản lý; đây là quá trình liên tục, cần sự tham gia của nhiều chủ thể trong hệ thống giáo dục.
