Hình thành doanh nghiệp trong nhà trường
Khởi nghiệp trong trường đại học không còn là câu chuyện mới. Từ năm 2017, Chính phủ đã ban hành Đề án “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025” (Đề án 1665), đặt mục tiêu thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, trang bị kỹ năng và tạo môi trường hỗ trợ học sinh, sinh viên hiện thực hóa ý tưởng kinh doanh.
Sau gần một thập niên triển khai, nhiều trường đại học đã thành lập trung tâm khởi nghiệp, tổ chức cuộc thi ý tưởng sáng tạo, xây dựng không gian đổi mới sáng tạo và kết nối doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn hoạt động vẫn mang tính sự kiện hoặc trải nghiệm ngắn hạn, chủ yếu dừng ở giai đoạn hình thành ý tưởng mà chưa có cơ chế đồng hành dài hạn, thương mại hóa hay mở rộng mô hình.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chuyển hướng mạnh hơn trong giai đoạn mới. Theo kế hoạch triển khai Chương trình “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035”, trọng tâm không còn chỉ là khuyến khích phong trào, mà hướng tới đào tạo 1.000 doanh nhân công nghệ khởi nghiệp xuất sắc và hình thành mô hình doanh nghiệp trong nhà trường.
Nếu trước đây trường đại học chủ yếu thực hiện hai chức năng là đào tạo và nghiên cứu, thì xu hướng “đại học khởi nghiệp” bổ sung thêm chức năng thứ ba: tạo ra giá trị kinh tế - xã hội thông qua đổi mới sáng tạo và thương mại hóa tri thức.
Trong mô hình này, trường đại học không chỉ là nơi sản sinh tri thức, mà còn trực tiếp tham gia vào hệ sinh thái kinh tế thông qua các doanh nghiệp khởi nguồn từ nghiên cứu, trung tâm ươm tạo, quỹ đầu tư hay mô hình hợp tác với doanh nghiệp.
Mô hình này thường bao gồm trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, văn phòng chuyển giao công nghệ, doanh nghiệp spin-off từ giảng viên, sinh viên, quỹ hỗ trợ hoặc đầu tư hạt giống, không gian thử nghiệm công nghệ và sản phẩm.
Khi đó, sinh viên không chỉ học lý thuyết về kinh doanh mà trực tiếp tham gia vận hành dự án, phát triển sản phẩm, kết nối thị trường và giải quyết bài toán thực tiễn.
Đào tạo doanh nhân công nghệ - mục tiêu mới của giáo dục đại học
Mục tiêu đáng chú ý trong giai đoạn mới là đào tạo 1.000 doanh nhân công nghệ khởi nghiệp xuất sắc mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang định hướng triển khai. Khác với các chương trình khởi nghiệp trước đây vốn thiên về truyền cảm hứng, định hướng mới nhấn mạnh đào tạo đội ngũ có khả năng xây dựng doanh nghiệp công nghệ thực thụ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, tạo sản phẩm cạnh tranh quốc tế gắn với các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, dữ liệu, chuyển đổi số.
Đây là bước chuyển đổi phù hợp với bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy kinh tế số và đổi mới sáng tạo như động lực tăng trưởng mới. Quan trọng hơn, mục tiêu này kéo theo yêu cầu thay đổi cách đào tạo trong đại học. Doanh nhân công nghệ không thể được hình thành chỉ bằng các môn học lý thuyết, mà cần môi trường thử nghiệm, chấp nhận rủi ro và tiếp xúc trực tiếp với doanh nghiệp.
Một vấn đề đặt ra là không phải mọi trường đại học đều có nền tảng nghiên cứu mạnh để theo đuổi mô hình startup công nghệ kiểu “thung lũng Silicon”. Một hướng đi được các chuyên gia đề xuất là mô hình “Ứng dụng - Xã hội - Cộng đồng”, trong đó hoạt động khởi nghiệp không chỉ nhằm tạo lợi nhuận mà còn giải quyết các vấn đề xã hội, phát triển địa phương và thúc đẩy phát triển bền vững. Theo mô hình này, trường đại học có thể trở thành nơi hình thành doanh nghiệp xã hội, hợp tác công nghệ cộng đồng, startup giáo dục, mô hình du lịch văn hóa địa phương, dự án môi trường và phát triển bền vững
Điều đó giúp mở rộng khái niệm “khởi nghiệp” ra ngoài phạm vi công nghệ cao, phù hợp hơn với điều kiện thực tế của nhiều trường đại học Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các đại học thành công đều có cơ chế tự chủ mạnh và được trao quyền sâu hơn trong vận hành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Ví dụ, Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) thông qua hệ thống NTU Innovation and Entrepreneurship để chuyên nghiệp hóa toàn bộ hoạt động khởi nghiệp, đồng thời cho phép giảng viên và sinh viên giữ phần lớn quyền sở hữu trí tuệ nhằm thúc đẩy thương mại hóa.
Đề án và chương trình hỗ trợ khởi nghiệp giai đoạn mới không chỉ nhắm tới việc tạo ra nhiều startup hơn, mà nhằm thay đổi vai trò của đại học trong nền kinh tế tri thức. Mục tiêu là tạo môi trường thuận lợi để học sinh, sinh viên hiện thực hóa ý tưởng và kết nối với doanh nghiệp, quỹ đầu tư.
Mô hình doanh nghiệp trong nhà trường cho thấy đại học có thể trực tiếp tạo ra doanh nghiệp, sản phẩm và giá trị kinh tế. Điều đó đồng nghĩa với việc đại học phải trở thành một “hệ sinh thái tạo giá trị”, nơi tri thức được thương mại hóa, sinh viên được trải nghiệm thực tế, nghiên cứu gắn với nhu cầu thị trường và doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào đào tạo.
