Hình thành trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng về công nghệ 4.0
Thời gian qua, cùng với cơ chế tự chủ đại học, các trường đại học chủ động trong việc xây dựng chương trình, tuyển sinh, đầu tư phòng thí nghiệm và cạnh tranh nguồn lực. Điều này tạo nên sự đa dạng, nhưng cũng dẫn tới tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu kết nối và khó hình thành các trung tâm nghiên cứu đủ mạnh ở tầm khu vực.
Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, mô hình đó bộc lộ giới hạn. Một trường đại học khó có thể đồng thời sở hữu đội ngũ chuyên gia mạnh về AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng, robot, công nghệ sinh học… trong khi chi phí đầu tư phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu ngày càng lớn. Để khắc phục thực tế này, tháng 8/2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ thành lập 13 mạng lưới trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng về công nghệ 4.0 ở 9 nhóm lĩnh vực. Mục tiêu là hình thành ít nhất 1-2 mạng lưới trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng trong mỗi lĩnh vực công nghệ ưu tiên của công nghiệp 4.0.
Từ định hướng này, 20 đại học lĩnh vực công nghệ và 8 doanh nghiệp tiến hành xây dựng học liệu dùng chung, chia sẻ phòng thí nghiệm, trao đổi giảng viên, sinh viên để phát triển đào tạo ở nhiều lĩnh vực công nghệ. Nhóm lĩnh vực được hướng tới là Công nghệ mạng thế hệ sau, Công nghệ an ninh mạng thông minh, Truyền thông đa phương tiện. Đây là một trong 9 nhóm cần phát triển trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng, theo Đề án 374 mà Chính phủ phê duyệt hồi tháng 2/2025. Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông chủ trì hệ thống với sự tham gia của 28 trường đại học, doanh nghiệp này. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trường giữ vị trí trung tâm trong điều phối, kết nối và phát huy nguồn lực của các thành viên.
Mạng lưới cũng đặt mục tiêu thu hút hơn 120 chuyên gia và nhà khoa học trong và ngoài nước tham gia giảng dạy, nghiên cứu và tư vấn phát triển chương trình. Mô hình này giúp sinh viên công nghệ ngày nay không còn chỉ cần học trong phạm vi một trường. Các lĩnh vực mới như AI tạo sinh, điện toán đám mây, bán dẫn hay an ninh mạng đều mang tính liên ngành rất cao. Việc được học một học phần ở trường khác, tiếp cận phòng thí nghiệm khác hoặc làm dự án với nhóm nghiên cứu khác giúp người học mở rộng năng lực nhanh hơn.
Các mô hình tương tự trên thế giới
Một trong những ví dụ nổi bật là Singapore - MIT Alliance, mô hình hợp tác giữa các trường đại học Singapore với Massachusetts Institute of Technology. Liên minh này được thành lập từ năm 1998 nhằm thúc đẩy đào tạo và nghiên cứu công nghệ ở trình độ cao, đặc biệt trong khoa học - kỹ thuật. Chương trình tập trung vào bậc cao học (thạc sĩ và tiến sĩ), cho phép sinh viên tiếp cận cơ sở vật chất kỹ thuật số hiện đại và nhận bằng cấp từ cả MIT lẫn các trường đối tác Singapore. Hiện nay, Singapore tiếp tục mở rộng cách tiếp cận theo hướng “đa trung tâm”, kết nối đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp trong các lĩnh vực AI, tự động hóa và công nghệ số.
Ở Hàn Quốc, các trường đại học lớn thường hình thành liên minh với doanh nghiệp công nghệ như Samsung, LG hay SK để đồng thiết kế chương trình đào tạo và phát triển phòng thí nghiệm. Trung Quốc cũng phát triển mạnh mô hình “đại học dẫn dắt - mạng lưới vệ tinh”, trong đó các trường trọng điểm quốc gia kết nối với đại học địa phương và doanh nghiệp để đào tạo nhân lực AI, bán dẫn và sản xuất thông minh.
Điểm chung của các mô hình này là đào tạo không còn là nhiệm vụ của riêng một trường đại học mà trở thành hoạt động của cả hệ sinh thái gồm nhà nước, trường học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Vai trò của doanh nghiệp ngày càng lớn
Một điểm đáng chú ý trong mô hình mới là vai trò của doanh nghiệp không còn dừng ở việc “tiếp nhận thực tập”. Doanh nghiệp ngày càng tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo. Theo định hướng của Đề án 374, các mạng lưới trung tâm đào tạo xuất sắc phải có sự tham gia của doanh nghiệp trong và ngoài nước.
Trong lĩnh vực AI hay bán dẫn, công nghệ thay đổi theo chu kỳ rất ngắn. Vì vậy, doanh nghiệp cần tham gia từ khâu thiết kế học phần, xây dựng dự án thực hành, cung cấp dữ liệu, thiết bị và thậm chí cử chuyên gia trực tiếp giảng dạy để sinh viên nhanh chóng bắt nhịp khi bước vào thị trường lao động.
Mô hình “Triple Helix” - liên kết Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp hiện được xem là nền tảng của nhiều hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên thế giới. Trong mô hình này, đại học không chỉ đào tạo mà còn trở thành hạt nhân nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp. Đây cũng là lý do nhiều trường đại học công nghệ ở Việt Nam hiện nay đẩy mạnh ký kết với doanh nghiệp để xây dựng phòng lab chung, trung tâm nghiên cứu chung hoặc chương trình đào tạo đặt hàng.
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, những lĩnh vực như AI, bán dẫn, dữ liệu hay công nghệ sinh học gắn liền với an ninh công nghệ và năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam hiện đứng trước áp lực rất lớn về nhân lực chất lượng cao. Trong khi nhu cầu nhân lực AI, bán dẫn và công nghệ số tăng nhanh, số lượng chuyên gia trình độ cao vẫn còn hạn chế. Nếu mỗi trường tự phát triển riêng lẻ, rất khó tạo ra bước nhảy vọt. Chính vì vậy, cách tiếp cận theo mạng lưới có thể xem là một chiến lược “tập trung nguồn lực” để tạo tăng trưởng mới cho giáo dục đại học.
Tuy nhiên, để mô hình này vận hành hiệu quả, thách thức không nhỏ nằm ở cơ chế phối hợp. Liên kết giữa các trường đại học vốn không dễ khi vẫn tồn tại cạnh tranh về tuyển sinh, học phí, thương hiệu và nguồn lực đầu tư. Việc công nhận tín chỉ liên trường, chia sẻ dữ liệu, dùng chung hạ tầng hay phân chia lợi ích nghiên cứu cũng cần hành lang pháp lý rõ ràng.
Ngoài ra, mạng lưới chỉ thực sự hiệu quả nếu có “đầu tàu” đủ mạnh. Các trường dẫn dắt cần có năng lực nghiên cứu, đội ngũ chuyên gia và khả năng kết nối quốc tế để tạo sức lan toả rộng rãi, hình thành những mạng lưới đủ mạnh để Việt Nam không chỉ đào tạo nhân lực cho thị trường lao động hiện tại, mà còn hình thành nền tảng cho các ngành công nghệ chiến lược trong tương lai.
