Cạnh tranh nhân tài toàn cầu và bước chuyển tư duy chiến lược của Việt Nam
Ngày nay, khoa học công nghệ đã trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của mỗi quốc gia. Nhìn rộng ra thế giới, các cường quốc đều chủ động thiết kế chính sách thị thực nhân tài (Talent Visa) vô cùng linh hoạt và gắn chặt với các ngành công nghiệp mũi nhọn. Vương quốc Anh thu hút các chuyên gia hàng đầu thông qua chương trình Thị thực Nhân tài Toàn cầu (Global Talent Visa) dựa trên năng lực cá nhân và đi kèm lộ trình định cư rõ ràng.
Singapore sở hữu chương trình ONE Pass Giấy phép Mạng lưới và Chuyên môn ở nước ngoài (ONE Pass) cho phép nhân tài làm việc, thành lập và điều hành nhiều công ty cùng lúc nhằm chọn lọc dòng nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, Trung Quốc áp dụng cơ chế "Luồng xanh" toàn diện cả về vật chất lẫn tinh thần nhằm tạo điều kiện tối đa cho các nhân tài trong các ngành công nghệ mũi chọn. Từ đó có cơ chế thị thực mới cho nhân lực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.
Có thể thấy, điểm chung của các quốc gia này là xây dựng được hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, tiêu chí rõ ràng, quyền làm việc linh hoạt và định hướng phát triển lâu dài cho nhân tài. Điều đó cho thấy một tư duy nhất quán: chính sách thị thực cần đi cùng môi trường nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và cơ hội phát triển bền vững.
Tại Việt Nam, chúng ta đã có những nền tảng chính sách quan trọng như Quyết định 899/QĐ-TTg về chiến lược thu hút, trọng dụng nhân tài hay Nghị định 221/2025/NĐ-CP về miễn thị thực có thời hạn cho nhóm đặc biệt cần ưu đãi.
Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, vẫn còn những khoảng trống cần hoàn thiện: chưa có chương trình Thị thực nhân tài chuyên biệt, ổn định và đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế. Để giải quyết những hạn chế này, cần thực hiện một cuộc dịch chuyển tư duy mạnh mẽ: từ tư duy cũ - vốn tập trung vào quản lý nhập cảnh, thủ tục hành chính và phụ thuộc vào hợp đồng lao động; sang tư duy mới - xem thị thực là công cụ thu hút, dịch chuyển, phát triển và giữ chân nhân tài gắn liền với môi trường nghiên cứu, khởi nghiệp và học thuật quốc tế.
Đại học nghiên cứu: Hạt nhân học thuật và trung tâm của hệ sinh thái nhân tài
Để chính sách thị thực nhân tài không dừng lại trên giấy tờ, chúng ta cần một môi trường tiếp nhận đủ mạnh, và đại học nghiên cứu chính là trung tâm của hệ sinh thái đó. Nếu không có những đại học nghiên cứu mạnh, chính sách thị thực nhân tài khó tạo ra giá trị dài hạn.
Tại đại học nghiên cứu, trung tâm của hệ sinh thái nhân tài được thông qua chu trình 4 bước khép kín: Đào tạo – thu hút – phát triển – giữ chân. Ở khâu đào tạo, cần tập trung phát triển nguồn lực trình độ cao ở bậc đại học và sau đại học. Ở khâu thu hút, trường mở rộng cửa đón nhận các học giả, chuyên gia xuất sắc và người học quốc tế đến làm việc. Nhằm giúp nhân tài phát triển, cần kiến tạo các nhóm nghiên cứu mạnh, giao các đề tài chiến lược và đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại. Cuối cùng, để giữ chân họ, cần mang lại cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài, các khoản tài trợ hấp dẫn cùng một môi trường học thuật quốc tế tự do và sáng tạo.
Trong những năm vừa qua, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đóng vai trò là nơi nhân tài quốc tế tìm đến, làm việc và lan tỏa tri thức. Mục tiêu cụ thể trong giai đoạn 2024–2030 là thu hút khoảng 350 nhà khoa học chất lượng cao thông qua chương trình VNU350. Đây là chương trình nhằm hiện thực hóa tầm nhìn phát triển Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh trở thành hệ thống đại học nghiên cứu trong top đầu châu Á, nơi hội tụ nhân tài và lan tỏa tri thức, văn hóa Việt Nam.
Bên cạnh đó, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh triển khai mô hình đào tạo sau đại học tích hợp: Đào tạo - Nghiên cứu - Đổi mới sáng tạo. Ngoài ra, còn có các chương trình giảng dạy bằng tiếng Anh, hợp tác nghiên cứu, mở rộng mạng lưới xuyên biên giới.
Đồng thời, các nguồn lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo này đều được định hướng hội tụ vào các công nghệ chiến lược then chốt của quốc gia như Trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, dữ liệu, năng lượng và chuyển đổi số; kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp thông qua các hoạt động nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao R&D và khởi nghiệp công nghệ.
Song song đó, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh chú trọng xây dựng chuỗi phát triển nhân tài và hệ sinh thái liên thông - học tập suốt đời; mở rộng các chương trình liên thông từ THPT - Đại học - Sau đại học nhằm phát hiện và phát triển nhân tài từ sớm (VNU-AP, liên thông BS-MS-PhD, PhDfast-track,...)
Ngoài ra, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng có chính sách hỗ trợ nhân tài sau đại học bao gồm học bổng, trợ lý nghiên cứu, trợ lý nghiên cứu và môi trường học thuật quốc tế để thu hút mạnh mẽ học viên cao học và nghiên cứu sinh (VNU – EGP).
Cần phối hợp đa tầng để thị thực nhân tài thành lợi thế cạnh tranh quốc gia
Để hiện thực hóa mục tiêu đưa cơ chế thị thực cộng hưởng cùng hệ sinh thái hỗ trợ và đại học nghiên cứu tạo thành năng lực giữ chân nhân tài lâu dài, cần triển khai đồng bộ các giải pháp phối hợp đa tầng ở ba cấp độ: Quốc gia, Thành phố Hồ Chí Minh và các đại học.
Đối với cấp Quốc gia: Cần xây dựng chương trình Thị thực nhân tài (Talent Visa) hoặc Thị thực đổi mới sáng tạo (Innovation Visa) để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế. Đặc biệt, phải gắn chặt chính sách thị thực này với môi trường nghiên cứu, lao động, giáo dục và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thay vì chỉ coi đó là thủ tục xuất nhập cảnh đơn thuần.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh: Cần thí điểm mô hình “Khu vực tiếp nhận nhân tài quốc tế” (Talent Landing Zone). Đây sẽ là đầu mối kết nối trực tiếp các khu công nghệ cao, các trung tâm đổi mới sáng tạo, các doanh nghiệp tập đoàn lớn với các đại học nghiên cứu, tạo không gian làm việc và sinh sống lý tưởng cho chuyên gia nước ngoài.
Đối với các đại học nói chung và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng: Chủ động phát triển chương trình mang tính chiến lược như chương trình Thu hút nhân tài toàn cầu (Global Talent Program) hay Học bổng nghiên cứu & Đổi mới sáng tạo (Talent & Innovation Fellowship). Đồng thời, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh sẽ thành lập bộ phận chuyên trách về Thị thực nhân tài để hỗ trợ toàn diện các thủ tục pháp lý, giúp các nhà khoa học yên tâm cống hiến.
Khi cơ chế thị thực cởi mở, hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ và mô hình đại học nghiên cứu vận hành hiệu quả cùng hội tụ, năng lực thu hút và giữ chân nhân tài mới thực sự được hình thành bền vững. Với định hướng đó, cá nhân Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ đặt mục tiêu trở thành điểm đến của nguồn nhân lực chất lượng cao quốc tế, mà còn hướng tới vai trò “bệ phóng” phát hiện sớm nhân tài, đào tạo tăng tốc và lan tỏa tri thức. Qua đó, từng bước khẳng định vị thế mắt xích trung tâm trong hệ sinh thái phát triển nhân tài, góp phần tạo động lực cho sự phát triển phồn vinh của đất nước.
