Áp lực kép của siêu đô thị và cuộc đua thu hút nhân lực chất lượng cao
Nhìn thẳng vào thực tế, mô hình siêu đô thị mới sau khi sáp nhập đang đặt lên vai hệ thống công vụ một áp lực quá tải trầm trọng. Hiện nay, một biên chế tại TP.HCM đang phải phục vụ số lượng người dân gấp 3,2 lần so với mức bình quân của cả nước.
Số liệu thống kê giai đoạn 2020–2023 cho thấy, đã có đến 9.470 cán bộ, công chức, viên chức nộp đơn thôi việc. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ nghỉ việc cao nhất lại rơi vào nhóm tuổi 35–40 - độ tuổi chín muồi nhất về cả năng lực chuyên môn lẫn kinh nghiệm thực tiễn (với tỷ lệ công chức nghỉ việc là 41,84% và viên chức là 37,09%).
Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ, hai trụ cột an sinh xã hội cốt lõi là y tế và giáo dục lại chính là nơi chịu tổn thương nặng nề nhất, chiếm tới 85% tổng số nhân sự nghỉ việc. Cụ thể, đã có 3.708 viên chức y tế và 3.626 viên chức giáo dục thôi việc. Nguyên nhân cốt lõi không gì khác ngoài áp lực thu nhập và sự cạnh tranh khốc liệt từ khối tư nhân. Nếu không có một cú hích thể chế đủ mạnh, chúng ta sẽ dần mất đi những nhân tài ngay tại giảng đường và bệnh viện công lập.
Nhận diện rõ những rào cản từ tiền lương hành chính truyền thống, căn cứ vào Nghị quyết 98/2023/QH15 của Quốc hội, TP.HCM đã ban hành Nghị quyết số 27/2023/NQ-HĐND nhằm tạo chính sách đãi ngộ vượt trội, tạo động lực mới để hội tụ nhân tài:
Bằng những bước đi thí điểm, thành phố đã thu hút thành công 10 chuyên gia, nhà khoa học từ năm 2018 – 2024 (với tỷ lệ ký hợp đồng đạt 8/10 trường hợp) về làm việc tại Khu Công nghệ cao và Khu Nông nghiệp Công nghệ cao.
Sự hiện diện của họ đã mang lại bốn tác động chiến lược to lớn cho thành phố: Tạo ra các sản phẩm KH&CN đột phá (rút ngắn tiến độ nghiên cứu vi mạch, cảm biến thế hệ mới; tối ưu hóa quy trình khảo nghiệm giống cây trồng và thủy sản); nâng cấp nguồn nhân lực (10 lớp tập huấn tại Khu Nông nghiệp CNC; đào tạo kỹ sư vi mạch CMOS, MEMS, AI theo chuẩn quốc tế qua VJTC, VKTCC, ESC).
Ngoài ra, tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế (kết nối JICA, NIMS, Viện Công nghệ Toyota, ĐH York, ĐH Birmingham; thu hút tài trợ quốc tế và nâng uy tín xúc tiến đầu tư); và hiện thực hóa mục tiêu vĩ mô – khẳng định vị thế TP.HCM là trung tâm công nghệ cao, dịch vụ hiện đại; thúc đẩy nông nghiệp đô thị theo hướng kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh.
Năm giải pháp đột phá và hành trình tái thiết năng lực tri thức quốc gia
Dù đã đạt được những kết quả ban đầu nhưng những hạn chế vẫn còn tồn tại. Lực hút từ khu vực công vẫn chưa đủ mạnh khi đặt lên bàn cân so sánh với khu vực tư nhân và các quỹ đầu tư nước ngoài (FDI) – lương hấp dẫn, điều kiện nhà ở và phúc lợi gia đình toàn diện hơn.
Bên cạnh đó, công tác truyền thông còn thiếu hiệu quả khi nhiều tổ chức khoa học quốc tế vẫn chưa được thông tin đầy đủ về chính sách thu hút của Thành phố. Rào cản từ thủ tục hành chính, quy định xuất nhập cảnh, giấy phép lao động phức tạp làm giảm động lực của chuyên gia nước ngoài.
Đặc biệt, việc triển khai bị gián đoạn giai đoạn 2020–2022 do đại dịch COVID-19 và tiếp tục gián đoạn giai đoạn 2024–2026 do việc sắp xếp lại bộ máy sau sáp nhập, khiến thành phố chưa thu hút được nhân tài trong các ngành trọng điểm như Fintech, UAV, bán dẫn và chuyển đổi số.
Học hỏi từ mô hình thành công của Singapore với chính sách Tech.Pass và ONE Pass – cơ chế thị thực cá nhân hóa cho phép chuyên gia tự do dịch chuyển công việc, đa nhiệm từ nghiên cứu, giảng dạy đến cố vấn doanh nghiệp, khởi nghiệp, có thể gợi mở 5 giải pháp đột phá cho giai đoạn tiếp theo:
Đầu tiên, phân cấp triệt để: Trao quyền cho người đứng đầu đơn vị tự thành lập hội đồng tuyển chọn, bỏ hoàn toàn bước trình Chủ tịch UBND TP phê duyệt chỉ tiêu, giúp rút ngắn thời gian và tránh bỏ lỡ nhân tài.
Thứ hai, xây dựng môi trường làm việc lý tưởng: Hỗ trợ nhà ở, đi lại; tạo điều kiện pháp lý để gia đình chuyên gia tiếp cận trường quốc tế, bệnh viện chất lượng cao và các dịch vụ thiết yếu.
Thứ ba, thị thực công nghệ dài hạn: Đề xuất thí điểm thị thực 5–10 năm theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, hướng tới mô hình thị thực cá nhân hóa, tạo sự linh hoạt cho chuyên gia trong nghiên cứu, giảng dạy và khởi nghiệp.
Thứ tư, cơ cấu lại hội đồng tuyển chọn: Tổ chức hội đồng với thành phần linh hoạt, gồm đơn vị sử dụng, cơ quan quản lý nhà nước và chuyên gia độc lập từ viện nghiên cứu, trường đại học nhằm bảo đảm khách quan và phù hợp nhu cầu thực tế.
Cuối cùng, thể chế hóa trong Luật Đô thị đặc biệt: Cho phép HĐND TP ban hành chính sách thu hút và đãi ngộ chuyên gia trong và ngoài nước theo nhu cầu tuyển dụng, tạo khung pháp lý ổn định và lâu dài.
Đặc biệt, lõi cốt trong việc học hỏi mô hình của Singapore chính là tư duy "Giải phóng chuyên gia". Từ thực tế hiện nay có thể thấy, cơ chế thị thực truyền thống đang tồn tại một rào cản rất lớn đối với nguồn nhân lực chất lượng cao: Chuyên gia bị buộc chặt vào một "Cơ quan bảo lãnh duy nhất" bằng những sợi dây thủ tục hành chính khép kín. Sự ràng buộc cứng nhắc này là rào cản hạn chế tự do dịch chuyển công việc, khiến họ không thể linh hoạt đóng góp chất xám cho nhiều nơi.
Nhằm “Giải phóng chuyên gia”, TP.HCM đề xuất mô hình thị thực công nghệ (Tech Visa) thông qua chiếc "Thẻ Vàng" có thời hạn kéo dài từ 5 đến 10 năm. Đây là công cụ quản lý mang tính cá nhân hóa sâu sắc, cho phép nhà khoa học tự do vận hành và thực hiện đa vai trò kinh tế trong cùng một thời điểm. Với "Thẻ Vàng" công nghệ, một chuyên gia có thể vừa chủ trì nghiên cứu tại các Viện nghiên cứu, vừa tham gia giảng dạy tại các Trường đại học, vừa đóng vai trò cố vấn chiến lược cho các Doanh nghiệp, và đồng thời đứng ra trực tiếp khởi nghiệp. Sự luân chuyển tự do này chính là chìa khóa kích hoạt chuỗi giá trị tuần hoàn của nền kinh tế tri thức.
Nhìn lại chặng đường đã qua, Nghị quyết số 27/2023/NQ-HĐND đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử bước đầu khi chứng minh được tính đúng đắn và mang lại những hiệu quả thực tiễn vô cùng giá trị. Chính sách vượt trội này đã trực tiếp định hình, đặt nền móng vững chắc cho các ngành công nghiệp mũi nhọ: vi mạch bán dẫn, vi cơ điện tử, vật liệu nano và nền nông nghiệp đô thị công nghệ cao.
Trong thời gian tới, sau khi Quốc hội chính thức ban hành Luật Đô thị đặc biệt, một hành lang pháp lý tối cao và thông thoáng hơn sẽ được mở ra. Đây sẽ là bệ phóng để TP.HCM tiếp tục đi sâu nghiên cứu, xây dựng chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học, kiến trúc sư trưởng và những người có tài năng, trình độ cao. Cùng với đó, TP.HCM sẽ tiếp tục tạo ra những đột phá chiến lược đồng bộ: từ đãi ngộ xứng tầm, môi trường sống và làm việc lý tưởng, cho đến mô hình thị thực công nghệ thông thoáng và các cơ chế khuyến khích phát triển toàn diện. Khơi thông được mạch nguồn tri thức, giải phóng được tư duy cho đội ngũ trí thức chính là con đường ngắn nhất để siêu đô thị mới khẳng định vị thế, vươn tầm trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo dẫn dắt cả khu vực.