Từ nghiên cứu hàn lâm sang giải quyết bài toán quốc gia
Trong nhiều năm, một số cơ sở nghiên cứu ở Việt Nam gặp khó khăn do khoảng cách giữa môi trường hàn lâm và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp lớn. Nhiều công trình được nghiệm thu nhưng khó thương mại hóa, khó đi vào thực tiễn sản xuất hoặc quản trị quốc gia. Một phần nguyên nhân nằm ở việc nghiên cứu chưa gắn chặt với nhu cầu phát triển của đất nước và doanh nghiệp.
Cơ chế đặt hàng các bài toán lớn có thể tạo ra sự thay đổi căn bản. Để cơ chế này thực sự vận hành hiệu quả, thời gian qua Nhà nước đã cụ thể hóa bằng nhiều chính sách.
Trước hết, về định hướng chiến lược, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt mục tiêu đưa khoa học công nghệ trở thành động lực chính của tăng trưởng, đồng thời nhấn mạnh việc tập trung nguồn lực cho các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược. Đây là nền tảng chính trị quan trọng để chuyển từ tư duy hỗ trợ nghiên cứu sang đặt hàng các nhiệm vụ lớn mang tầm quốc gia.
Trên cơ sở đó, Chính phủ đã triển khai nhiều cơ chế cụ thể. Một trong những điểm đáng chú ý là việc hoàn thiện phương thức đặt hàng - giao nhiệm vụ khoa học công nghệ theo hướng gắn với sản phẩm đầu ra. Thay vì cấp kinh phí theo đề tài nhỏ lẻ, các bộ, ngành được giao quyền xác định nhiệm vụ trọng điểm, lựa chọn tổ chức chủ trì (trong đó có đại học, viện nghiên cứu) và đánh giá kết quả dựa trên sản phẩm cụ thể như công nghệ, bằng sáng chế, quy trình hay nền tảng ứng dụng.
Một trong những thay đổi lớn là việc tái cấu trúc hệ thống chương trình khoa học công nghệ quốc gia. Theo đó, 42 chương trình hiện nay dự kiến được tổ chức lại thành 6 chương trình lớn, gồm nghiên cứu cơ bản, khoa học công nghệ quốc gia, công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ.
Thay vì để các đơn vị nghiên cứu tự đề xuất các hướng nghiên cứu nhỏ lẻ, nhà nước sẽ xác định các nhiệm vụ chiến lược mang tầm quốc gia: AI, dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, Internet vạn vật, công nghệ bán dẫn, blockchain, công nghệ sinh học thế hệ mới, công nghệ lượng tử, UAV và các nền tảng Make in Viet Nam. Khi đó, đại học và viện nghiên cứu trở thành lực lượng trực tiếp tham gia giải bài toán. Nhiều công nghệ chiến lược hiện nay đều có chu kỳ phát triển dài, chi phí lớn và mức độ rủi ro cao. Doanh nghiệp khó có thể tự đầu tư nếu không có sự tham gia của nhà nước và hệ thống nghiên cứu công lập. Đây chính là lý do vai trò của đại học và viện nghiên cứu trở nên đặc biệt quan trọng.
Đại học tái cơ cấu các chương trình đào tạo theo định hướng nghiên cứu cơ bản
Trong nền kinh tế tri thức, đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là trung tâm sản sinh công nghệ.
Trên thế giới, nhiều đại học hàng đầu đồng thời là nơi sản sinh các công nghệ làm thay đổi toàn cầu. Internet, GPS, AI tạo sinh, công nghệ gene hay vật liệu bán dẫn đều có dấu ấn rất lớn của các trường đại học và phòng thí nghiệm nghiên cứu.
Ở Việt Nam, một số đại học lớn đã xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo, trung tâm bán dẫn, AI, dữ liệu lớn hay công nghệ sinh học. Đại học Quốc gia Hà Nội đã tái cơ cấu các chương trình đào tạo theo định hướng nghiên cứu cơ bản để làm chủ công nghệ chiến lược; đồng thời tái cấu trúc hệ thống viện nghiên cứu theo mô hình liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, tham khảo mô hình của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc.
Cơ chế đặt hàng nếu được triển khai hiệu quả sẽ tạo ra “đầu ra chiến lược” cho hoạt động nghiên cứu trong trường đại học. Khi nhà nước đặt mục tiêu cụ thể như phát triển nền tảng AI phục vụ hành chính công, công nghệ bán dẫn cho thiết bị điện tử hay giải pháp công nghệ xanh cho chuyển đổi năng lượng, các trường đại học sẽ phải tái cấu trúc hoạt động nghiên cứu theo hướng liên ngành, gắn với ứng dụng và sản phẩm đầu ra.
Đây cũng là cơ hội để đại học Việt Nam chuyển sang đại học nghiên cứu thực thụ. Quá trình giải các bài toán lớn sẽ kéo theo sự thay đổi trong đào tạo nhân lực. Sinh viên không còn học theo giáo trình khép kín mà tham gia trực tiếp vào dự án nghiên cứu quốc gia, từ đó hình thành năng lực sáng tạo, tư duy hệ thống và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.
Điểm quan trọng của cơ chế đặt hàng là khả năng hình thành hệ sinh thái hợp tác giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần tham gia từ đầu để xác định nhu cầu thị trường và khả năng ứng dụng. Đại học và viện nghiên cứu đảm nhiệm nghiên cứu, thử nghiệm, đào tạo nhân lực. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo chính sách, đầu tư ban đầu và bảo đảm thị trường cho công nghệ chiến lược. Mô hình này đặc biệt cần thiết trong các lĩnh vực mà Việt Nam muốn nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với thế giới như AI, bán dẫn hay công nghệ sinh học.
Hiện nay, Việt Nam đã có nhiều tín hiệu cho thấy quyết tâm thúc đẩy công nghệ cao và công nghệ chiến lược. Chính phủ cũng đã ban hành danh mục công nghệ cao được ưu tiên đầu tư phát triển. Điều này khiến vai trò của đại học và viện nghiên cứu không còn giới hạn trong lĩnh vực giáo dục hay khoa học thuần túy mà đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia, hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao, doanh nghiệp công nghệ mới và năng lực tự chủ dài hạn.
Việc đặt hàng các bài toán lớn cho thấy Việt Nam đang chuyển dần sang tư duy phát triển dựa trên tri thức và công nghệ. Doanh nghiệp được xác định là trung tâm ứng dụng và thương mại hóa công nghệ; viện trường là nơi tạo ra tri thức và công nghệ nền tảng; còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, dẫn dắt đầu tư và đặt hàng các bài toán lớn.
