Mô hình mới của Hà Nội trong việc xây dựng đội ngũ nghiên cứu tinh hoa
Hiện nay, Hà Nội đang thực hiện chuyển đổi mô hình hướng tới tăng trưởng theo chiều sâu. Một trong các yếu tố để thu hút các “đại bàng” công nghệ chọn đầu tư vào Hà Nội là việc sẵn có nguồn nhân lực chất lượng trong các lĩnh vực này.
Uỷ ban Nhân dân Thành phố Hà Nội vừa có tờ trình gửi Hội đồng nhân dân thành phố đề nghị ban hành Nghị quyết Quy định chính sách hỗ trợ đào tạo nghiên cứu sinh của thành phố giai đoạn 2026-2030. Theo đó, Thủ đô là nơi tập trung khoảng 70% tổ chức khoa học và công nghệ, trường đại học, viện nghiên cứu lớn của cả nuóc, với hơn 60% nhà khoa học của cả nước sinh sống, làm việc. Tuy nhiên, số lượng chuyên gia đầu ngành đạt trình độ quốc tế ở một số ngành công nghệ chiến lược còn khiêm tốn, thiếu hụt đội ngũ kế cận trong một số lĩnh vực. Thành ủy Hà Nội đã ban hành Kế hoạch hành động, triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên địa bàn thành phố. Trong đó, đặt ra mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho thành phố bao gồm nhiệm vụ đào tạo 1.000 nghiên cứu sinh trong giai đoạn 2026 - 2030. Uỷ ban nhân dân thành phố đề xuất mức hỗ trợ cố định cho các nghiên cứu sinh là 15 triệu đồng/người/tháng; hỗ trợ chi phí tham dự hội nghị, hội thảo khoa học trong nước hoặc quốc tế tối đa 50 triệu đồng/người/năm.
Thành phố sẽ hỗ trợ tối đa một lần trong thời gian học chi phí thực tập, nghiên cứu ở nước ngoài trong thời gian không quá 9 tháng tại các cơ sở đào tạo nằm trong Top 500 Bảng xếp hạng đại học uy tín; hỗ trợ 100% phí, lệ phí công bố kết quả nghiên cứu; hỗ trợ cho nghiên cứu sinh được cấp bằng độc quyền sáng chế hình thành từ kết quả nghiên cứu mình đang triển khai.
Thay đổi về tư duy trong đào tạo tiến sĩ
Cũng theo đề xuất, trường hợp nghiên cứu sinh được công nhận trình độ tiến sĩ sớm từ 6 tháng trở lên được hỗ trợ một lần bằng 150% tổng mức kinh phí hỗ trợ cố định hàng tháng tương ứng với số tháng hoàn thành sớm. Nội dung nghiên cứu của nghiên cứu sinh phải trực tiếp giải quyết mục tiêu, nội dung, yêu cầu của nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được thành phố phê duyệt. Nói cách khác, nghiên cứu không chỉ để bảo vệ luận án mà phải tham gia giải quyết các bài toán thực tiễn.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia phát triển đang theo đuổi. Tại các đại học nghiên cứu lớn, nghiên cứu sinh thường tham gia trực tiếp vào dự án khoa học, phòng thí nghiệm hoặc nhóm nghiên cứu liên ngành. Họ được xem là lực lượng tạo ra tri thức mới chứ không đơn thuần là người học ở bậc cao hơn.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học hay an ninh mạng. Muốn đi vào công nghệ lõi, không thể chỉ dựa vào đào tạo đại trà mà cần đội ngũ nghiên cứu trình độ cao, có khả năng làm chủ công nghệ và tạo ra công nghệ mới.
Nhiều năm qua, câu chuyện “chảy máu chất xám” vẫn là nỗi trăn trở của giới học thuật. Không ít nghiên cứu sinh sau khi học tập ở nước ngoài đã lựa chọn ở lại làm việc vì điều kiện nghiên cứu tốt, môi trường học thuật chuyên nghiệp hơn và có cơ hội phát triển dài hạn. Trong khi đó, ở trong nước, nhiều người trẻ làm nghiên cứu vẫn đối mặt với áp lực kinh phí, thiếu phòng thí nghiệm hiện đại hoặc khó tiếp cận mạng lưới học thuật quốc tế.
Điều này cho thấy, muốn giữ chân người giỏi, ngoài hỗ trợ tài chính cần tạo được môi trường nghiên cứu đủ mạnh để nhà khoa học trẻ có thể phát huy năng lực. Muốn vậy, chính sách hỗ trợ nghiên cứu sinh cần đi cùng với việc phát triển đại học nghiên cứu, đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh và tăng liên kết giữa trường đại học với doanh nghiệp công nghệ.
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu hiện nay, khoảng cách giữa các quốc gia không còn được đo chủ yếu bằng tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà bằng năng lực tạo ra tri thức và làm chủ công nghệ. Một thành phố muốn trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo không thể chỉ xây thêm khu công nghệ cao hay đưa ra ưu đãi đầu tư, mà phải sở hữu đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia và lực lượng nghiên cứu trẻ đủ mạnh. Vì vậy, đề xuất hỗ trợ đào tạo nghiên cứu sinh của Hà Nội nếu được triển khai hiệu quả, sẽ không chỉ góp phần hình thành đội ngũ nghiên cứu kế cận cho Thủ đô, mà còn có thể trở thành mô hình tham khảo cho nhiều địa phương khác trong chiến lược phát triển nhân tài khoa học công nghệ.
