Quy định mới về liêm chính khoa học
Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Theo đó, các hành vi ngụy tạo dữ liệu; giả mạo dữ liệu; đạo văn và sử dụng tài liệu, nội dung, sản phẩm do AI tạo ra không có thật hoặc chưa được kiểm chứng có thể bị cấm tham gia nghiên cứu khoa học vô thời hạn.
Đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp có nhiều mức độ khác nhau và có thể do lỗi vô ý hoặc lỗi cố ý của người vi phạm. Các cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào vi phạm do vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ, hậu quả của vi phạm để quy định biện pháp xử lý phù hợp, ví dụ như: nhắc nhở, phê bình; cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện.
Việc ban hành hướng dẫn diễn ra trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt cho phát triển đất nước. Cùng với yêu cầu tăng đầu tư, mở rộng nghiên cứu và thúc đẩy công bố khoa học, vấn đề liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình của tổ chức, cá nhân nghiên cứu ngày càng trở nên cấp thiết.
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lần đầu tiên quy định về liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ với các nội dung: trách nhiệm bảo đảm tuân thủ của tổ chức, cá nhân; trách nhiệm hướng dẫn áp dụng việc tuân thủ của cơ quan quản lý nhà nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; trách nhiệm ban hành quy định của tổ chức khoa học và công nghệ.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ, việc đặt ra những chế tài nghiêm khắc là cần thiết để bảo vệ tính trung thực của tri thức.
Cơ hội và thách thức trong thời đại số
Công nghệ số đã thay đổi sâu sắc cách thức tiến hành nghiên cứu. Các công cụ hỗ trợ viết, phân tích dữ liệu, tạo sinh văn bản bằng AI giúp tăng năng suất đáng kể. Nhưng đồng thời, công nghệ cũng đặt ra những câu hỏi mới về ranh giới giữa hỗ trợ và gian lận.
Một bài báo khoa học có thể được “tăng tốc” bằng AI, nhưng nếu thiếu kiểm soát, cũng có thể trở thành sản phẩm sao chép tinh vi. Các phần mềm phát hiện đạo văn có thể nhận diện trùng lặp văn bản, nhưng lại khó phát hiện việc “diễn giải lại” (paraphrase) hoặc làm giả dữ liệu. Trong khi đó, dữ liệu nghiên cứu ngày càng lớn và phức tạp, khiến việc kiểm chứng trở nên khó khăn hơn.
Đáng chú ý, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang làm thay đổi cách thức sản xuất tri thức. Chỉ trong thời gian ngắn, AI có thể hỗ trợ xây dựng cấu trúc bài viết, tổng hợp tài liệu, dịch thuật, xử lý dữ liệu, tạo ra các đoạn văn mang tính học thuật cao. Nếu được sử dụng đúng cách, đây sẽ là công cụ hỗ trợ hiệu quả cho nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, nếu lạm dụng hoặc sử dụng thiếu minh bạch, AI có thể trở thành thách thức mới của liêm chính khoa học.
Thực tế hiện nay cho thấy, không ít tạp chí khoa học quốc tế đã phải ban hành quy định yêu cầu tác giả công khai mức độ sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu và viết bài. Một số trường hợp sử dụng dữ liệu, hình ảnh hoặc tài liệu tham khảo do AI tự tạo nhưng không kiểm chứng đã dẫn tới sai lệch kết quả nghiên cứu, ảnh hưởng tới độ tin cậy của công bố khoa học. Điều này cho thấy, trong thời đại số, liêm chính khoa học không chỉ là vấn đề chống đạo văn theo cách hiểu truyền thống, mà còn liên quan tới trách nhiệm xác thực thông tin, minh bạch dữ liệu và tính trung thực trong toàn bộ quy trình nghiên cứu.
Bên cạnh thách thức, công nghệ số cũng mở ra nhiều giải pháp để tăng cường minh bạch học thuật. Các hệ thống kiểm tra đạo văn, cơ sở dữ liệu mở, định danh nhà nghiên cứu, lưu trữ dữ liệu nghiên cứu hay truy xuất nguồn gốc công bố khoa học đang góp phần nâng cao khả năng giám sát và kiểm chứng. Xu hướng khoa học mở với việc công khai dữ liệu, phương pháp và kết quả nghiên cứu cũng được xem là một hướng đi nhằm hạn chế gian lận, tăng trách nhiệm giải trình của giới khoa học.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Yếu tố quyết định vẫn nằm ở ý thức và văn hóa liêm chính của cộng đồng nghiên cứu. Một hệ sinh thái khoa học lành mạnh không thể chỉ dựa vào chế tài xử phạt, mà cần được xây dựng từ môi trường đào tạo, cơ chế đánh giá và chuẩn mực nghề nghiệp. Cùng với việc hoàn thiện quy định pháp lý, cần đưa nội dung về đạo đức nghiên cứu và liêm chính khoa học trở thành yêu cầu bắt buộc trong đào tạo đại học và sau đại học. Người học không chỉ được trang bị kỹ năng nghiên cứu mà còn cần hiểu rõ trách nhiệm học thuật, kỹ năng trích dẫn, sử dụng dữ liệu và ứng xử với công nghệ mới như AI.
Đồng thời, việc đổi mới cơ chế đánh giá hoạt động khoa học cũng là yêu cầu cấp thiết. Nếu chỉ chú trọng số lượng bài báo hoặc thành tích ngắn hạn, rất dễ tạo ra áp lực khiến người làm khoa học chạy theo chỉ tiêu. Thay vào đó, cần chuyển mạnh sang đánh giá chất lượng nghiên cứu, giá trị ứng dụng, tính trung thực và đóng góp thực chất cho cộng đồng khoa học và xã hội.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực phát triển đất nước, việc xây dựng văn hóa liêm chính khoa học càng trở nên quan trọng. Liêm chính khoa học không chỉ là yêu cầu đối với từng nhà nghiên cứu mà còn là nền tảng để xây dựng niềm tin xã hội đối với tri thức và các chính sách dựa trên khoa học. Khi công nghệ số phát triển càng mạnh mẽ, yêu cầu giữ vững chuẩn mực đạo đức và tính trung thực trong nghiên cứu càng trở thành điều kiện tiên quyết để khoa học phát triển bền vững.
