Khi không gian số trở thành “không gian công” mới
Sự mở rộng của công nghệ số trong những năm gần đây đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc đời sống xã hội và quản trị công trên phạm vi toàn cầu. Các nền tảng trực tuyến không còn chỉ là công cụ truyền tải thông tin mà đang dần trở thành nơi diễn ra đối thoại xã hội, tham gia chính sách và thực hành dân chủ số. Tuy nhiên, đi cùng với quá trình đó là nhiều vấn đề đáng quan tâm như bất bình đẳng số, tin giả, thao túng thông tin, phát ngôn thù ghét hay khủng hoảng đạo đức trực tuyến. Điều này khiến câu chuyện về năng lực số không còn chỉ dừng ở khả năng sử dụng công nghệ, mà ngày càng gắn chặt hơn với trách nhiệm công dân và hành vi xã hội trong môi trường số.
Trong bối cảnh ấy, giáo dục công dân số (Digital Citizenship Education – DCE) nổi lên như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục công dân và quản trị xã hội. Theo nghiên cứu của Suriadi Ardiansyah và cộng sự công bố trên tạp chí Innovations in Pedagogy and Technology năm 2026, giáo dục công dân số hiện nay cần được nhìn như một quá trình giáo dục toàn diện, bao gồm hiểu biết số, ý thức đạo đức, trách nhiệm xã hội và khả năng tham gia đời sống công trong môi trường trực tuyến.
Nhiều mô hình giáo dục công dân số hiện nay vẫn chịu ảnh hưởng mạnh của hệ hình phương Tây, chú trọng tính phổ quát và năng lực công nghệ nhưng chưa quan tâm đầy đủ tới sự đa dạng văn hóa và các hệ giá trị địa phương ở các quốc gia đang phát triển. Điều đó đặt ra yêu cầu cần xây dựng những mô hình giáo dục công dân số có tính bối cảnh, gắn với văn hóa cộng đồng và nền tảng đạo đức bản địa. Từ góc nhìn đó, nghiên cứu được thực hiện nhằm đề xuất một mô hình giáo dục công dân số dựa trên giáo dục nhân cách và trí tuệ bản địa Indonesia như một nền tảng cho quản trị tốt trong thời đại số.
Công dân số không chỉ cần “giỏi công nghệ”
Một trong những điểm đáng chú ý của nghiên cứu là cách tiếp cận công dân số theo hướng vượt ra khỏi phạm vi “kĩ năng công nghệ”. Theo nhóm tác giả, giáo dục công dân số không thể chỉ dừng ở việc dạy người học sử dụng Internet an toàn hay tiếp cận nền tảng số hiệu quả, mà cần giúp họ hiểu về trách nhiệm xã hội, đạo đức công dân và vai trò tham gia cộng đồng trong không gian số.
Nghiên cứu xác định ba thành tố cốt lõi của giáo dục công dân số gồm: hiểu biết số, đạo đức số và tinh thần tham gia xã hội. Đây được xem là nền tảng để hình thành “vốn xã hội số” – yếu tố quan trọng của một hệ sinh thái số dân chủ và lành mạnh. Theo tác giả, nếu chỉ có năng lực công nghệ mà thiếu nền tảng đạo đức, người dùng rất dễ bị cuốn vào các hành vi cực đoan, lan truyền thông tin sai lệch hoặc tham gia các tương tác thiếu trách nhiệm trên mạng xã hội. Trong khi đó, nếu thiếu tinh thần tham gia xã hội, công nghệ số khó có thể góp phần thúc đẩy minh bạch, trách nhiệm giải trình hay sự tham gia công dân trong quản trị công.
Cách nhìn này cho thấy giáo dục công dân số đang dịch chuyển từ mô hình “đào tạo người dùng công nghệ” sang mô hình “hình thành công dân có trách nhiệm trong xã hội số”.
Giá trị bản địa như một nền tảng đạo đức số
Từ việc phân tích nhiều nghiên cứu về giáo dục nhân cách và văn hóa cộng đồng ở Indonesia, nhóm tác giả cho rằng các giá trị bản địa có thể đóng vai trò như một “khung đạo đức” cho hành vi số. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp các nguyên lí toàn cầu về đạo đức số với các giá trị địa phương như tinh thần hợp tác cộng đồng, đồng thuận, sự khoan dung, lễ phép hay trung thực có thể góp phần củng cố văn hóa trách nhiệm và nâng cao chất lượng tham gia xã hội trong môi trường số.
Mỗi giá trị văn hóa đều có thể gắn với một năng lực công dân số cụ thể. Chẳng hạn, tinh thần “gotong royong” (hợp tác cộng đồng) giúp thúc đẩy sự tham gia xã hội và tinh thần liên đới; truyền thống thảo luận đồng thuận hỗ trợ xây dựng văn hóa tranh luận dân chủ trực tuyến; còn các giá trị trung thực và trách nhiệm góp phần củng cố tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong không gian số.
Điều đáng chú ý là nghiên cứu không xem các giá trị truyền thống như yếu tố đối lập với công nghệ hiện đại. Ngược lại, tác giả cho rằng chính những giá trị cộng đồng ấy có thể trở thành nguồn lực đạo đức giúp con người ứng xử nhân văn hơn trong môi trường số. Liên hệ với Việt Nam, đây cũng là gợi mở có nhiều ý nghĩa. Những giá trị như tinh thần cộng đồng, sự tương trợ, văn hóa ứng xử hay trách nhiệm xã hội vốn là nền tảng quen thuộc trong đời sống văn hóa Việt Nam hoàn toàn có thể được tích hợp vào giáo dục công dân số thay vì chỉ tập trung vào các nội dung kĩ thuật.
Từ đạo đức số đến quản trị tốt
Một đóng góp quan trọng của nghiên cứu là làm rõ mối liên hệ giữa giáo dục công dân số và quản trị tốt. Theo nhóm tác giả, các nguyên lí như minh bạch, trách nhiệm giải trình hay sự tham gia của người dân không thể được duy trì bền vững nếu công dân thiếu năng lực số và thiếu ý thức đạo đức trong môi trường trực tuyến. Nghiên cứu cho rằng công dân số cần được xem như những chủ thể tham gia tích cực vào đời sống công thông qua công nghệ số. Họ không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn có khả năng kiểm chứng, phản biện, tham gia đối thoại xã hội và giám sát hoạt động công quyền thông qua các nền tảng trực tuyến.
Theo nhóm tác giả, nhiều chương trình chuyển đổi số hiện nay vẫn mang tính “kĩ trị”, chú trọng đầu tư công nghệ nhưng chưa đầu tư tương xứng cho việc xây dựng năng lực công dân số và văn hóa số. Điều này khiến khoảng cách giữa đổi mới công nghệ với sự phát triển của dân chủ số vẫn còn khá lớn. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chính phủ số và xã hội số, vấn đề này cũng trở nên đáng lưu ý. Nếu chuyển đổi số chỉ tập trung vào nền tảng công nghệ mà thiếu giáo dục đạo đức số, khả năng phản biện xã hội và trách nhiệm cộng đồng, không gian số rất dễ trở thành môi trường của cực đoan thông tin, tin giả và suy giảm niềm tin xã hội.
Giáo dục nhân cách trong thời đại thuật toán
Một điểm nổi bật khác của nghiên cứu là nhấn mạnh vai trò của giáo dục nhân cách trong môi trường số. Theo nhóm tác giả, các giá trị như trung thực, trách nhiệm, công bằng hay khoan dung không nên chỉ tồn tại như những khẩu hiệu đạo đức mà cần được chuyển hóa thành các thực hành cụ thể trong đời sống trực tuyến hằng ngày. Nghiên cứu cho thấy khi người học được tham gia thảo luận về các tình huống đạo đức số như tin giả, quyền riêng tư, phát ngôn thù ghét hay thao túng thuật toán trong mối liên hệ với các giá trị cộng đồng địa phương, họ có xu hướng phát triển mạnh hơn khả năng phản tư đạo đức và sự đồng cảm xã hội.
Điều này cho thấy giáo dục công dân số hiệu quả không thể chỉ dừng ở việc “dạy sử dụng công nghệ”, mà cần tạo ra những không gian học tập giúp người học suy nghĩ về trách nhiệm, giá trị và hệ quả xã hội của hành vi số. Ở Việt Nam hiện nay, nội dung giáo dục công dân số đã bắt đầu được quan tâm trong trường học, đặc biệt thông qua các chương trình giáo dục kĩ năng số và an toàn mạng. Tuy nhiên, các nội dung liên quan tới đạo đức số, văn hóa ứng xử số hay trách nhiệm công dân trực tuyến vẫn chưa được triển khai thật sự hệ thống và đồng bộ.
Hướng tới một mô hình công dân số mang bản sắc văn hóa
Nghiên cứu của Suriadi Ardiansyah và cộng sự cho thấy, giáo dục công dân số trong thời đại hiện nay cần được nhìn như một quá trình giáo dục toàn diện, kết nối giữa năng lực công nghệ, trách nhiệm công dân và nền tảng văn hóa cộng đồng. Trong một thế giới mà công nghệ đang tái định hình cách con người giao tiếp và tham gia đời sống xã hội, việc xây dựng công dân số không chỉ là câu chuyện của kĩ năng mà còn là vấn đề về đạo đức, bản sắc và trách nhiệm cộng đồng. Các giá trị văn hóa bản địa, nếu được tích hợp phù hợp, có thể trở thành nguồn lực quan trọng giúp con người ứng xử nhân văn hơn trong không gian số.
Đối với Việt Nam, nghiên cứu này gợi mở một hướng tiếp cận đáng chú ý cho giáo dục công dân số: thay vì chỉ tiếp cận theo hướng công nghệ, cần xem đây là quá trình hình thành nhân cách số, năng lực phản biện và ý thức công dân trong bối cảnh văn hóa Việt Nam. Điều đó không chỉ góp phần xây dựng một xã hội số lành mạnh mà còn giúp quá trình chuyển đổi số diễn ra theo hướng bao trùm, có trách nhiệm và bền vững hơn.
Tài liệu tham khảo
Ardiansyah, S., Yorman, Y., & Rassyi, S. F. (2026). Digital Citizenship Education for Good Governance: A Character-Based Approach Rooted in Local Wisdom. Innovations in Pedagogy and Technology, 2(1), 24-37. https://doi.org/10.63385/ipt.v2i1.223
United Nations. (2022). The sustainable development goals report 2022. https://www.unsdsn.org/news/2022-sustainable-development-report/
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). (2023). Global media and information literacy week 2023: Theme and concept note. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000387226
