Khơi dậy ý chí tự lực, tự cường là nhiệm vụ của giáo dục
Đây là hoạt động giáo dục tư duy, tạo nền tảng quan trọng nhất để thoát nghèo bền vững. Khi người dân có ý chí, họ sẽ tìm thấy cơ hội ngay trong khó khăn. Trước hết, giáo dục giúp người dân nhận thức về các chính sách của Nhà nước một cách đầy đủ, toàn diện. Chính sách và các hoạt động hỗ trợ của Nhà nước chỉ là “chiếc cần câu”, người dân chỉ có thể tận dụng trong một thời gian nhất định. Sự nỗ lực tự thân mới là động cơ chính để thực sự thoát nghèo. Giáo dục định hướng người dân xóa bỏ tâm lý trông chờ, ỷ lại. Bằng cách thay đổi hệ giá trị, giáo dục cần làm cho người dân thấy rằng việc thoát nghèo là một niềm tự hào, một sự khẳng định giá trị bản thân và trách nhiệm với cộng đồng, thay vì coi hộ nghèo là một “đặc quyền” để nhận hỗ trợ.
Ngoài ra, nhiệm vụ của nền giáo dục quốc dân cũng cần định hướng cho người dân chủ động tiếp cận nguồn lực và kiến thức, chủ động tìm kiếm giải pháp thông qua chủ động học hỏi như tự giác tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi để nâng cao năng suất… Giáo dục giúp người dân có kiến thức quản lý tài chính, cách chi tiêu hợp lý, biết cách tích lũy và sử dụng vốn vay chính sách đúng mục đích để tái đầu tư, tránh rơi vào vòng xoáy nợ nần. Người dân được nâng cao nhận thức để thấy rõ con đường học vấn và nghề nghiệp sẽ giúp thế hệ sau thoát nghèo một cách triệt để, xóa bỏ cái nghèo truyền kiếp.
Giáo dục nghề nghiệp và nâng cao kỹ năng lao động
Trong giáo dục giảm nghèo đa chiều, đây được coi là giải pháp cốt lõi để thoát nghèo bền vững. Thay vì nhận hỗ trợ tài chính nhất thời, việc trang bị kiến thức và kỹ năng giúp người nghèo tự tạo ra thu nhập và đứng vững trước những biến động của thị trường. Tư vấn, hướng nghiệp và hỗ trợ đào tạo nghề có vai trò quan trọng và cần được giáo dục cho người dân sát với thực tế. Thông qua tham gia các hoạt động giáo dục, người dân được tiếp cận với các buổi tư vấn tại địa phương, giúp người lao động hiểu rõ nhu cầu của thị trường, việc chọn nghề cần dựa trên thế mạnh của vùng miền (du lịch cộng đồng, tiểu thủ công nghiệp) hoặc nhu cầu của các khu công nghiệp lân cận; ưu tiên các khóa đào tạo ngắn hạn, cầm tay chỉ việc, phù hợp với trình độ và điều kiện thời gian của người dân; thực hiện các chính sách hỗ trợ chi phí học nghề, tiền ăn, và đi lại để người nghèo yên tâm theo học. Sau mỗi khoá đào tạo, người dân cần có thông tin hỗ trợ kết nối cung - cầu, cần có sự kết nối chặt chẽ giữa cơ sở dạy nghề và doanh nghiệp để đảm bảo học viên có việc làm ngay, tránh tình trạng “thừa thầy thiếu thợ” hoặc đào tạo xong rồi để đấy.
Để đạt được hiệu quả trong giáo dục nghề nghiệp phù hợp với bối cảnh hiện nay, cần chú trọng chuyển dịch lao động từ nông nghiệp thuần túy sang công nghiệp, dịch vụ hoặc nông nghiệp công nghệ cao, hướng đến tăng thu nhập bền vững, nghề nghiệp ổn định, giảm thiểu rủi ro từ thiên tai và dịch bệnh nhờ kiến thức khoa học. Khi có kiến thức và kỹ năng, người nghèo trở nên tự tin hơn, chủ động tìm kiếm cơ hội việc làm và vươn lên làm giàu chính đáng trên mảnh đất quê hương. Chẳng hạn trong phổ biến kỹ thuật canh tác hiện đại, giáo dục cần chú trọng hướng dẫn người dân áp dụng các tiêu chuẩn an toàn (VietGAP, GlobalGAP), sử dụng công nghệ tưới tiêu tiết kiệm, phân bón hữu cơ và cơ giới hóa trong sản xuất để giảm chi phí, tăng năng suất. Không dừng lại ở đó, người dân có thể chia sẻ kinh nghiệm thực tế thông qua các câu lạc bộ khuyến nông để những người sản xuất giỏi trực tiếp chia sẻ những bí quyết, mẹo hay trong chăn nuôi, trồng trọt và cách xử lý dịch bệnh.
Giáo dục không chỉ dừng ở sản xuất mà còn mở rộng sang kỹ năng hạch toán kinh tế, tìm kiếm thị trường, xây dựng thương hiệu sản phẩm (OCOP) và kỹ năng bán hàng trên các nền tảng số. Giáo dục giúp người dân chuyển đổi sang các loại cây trồng chịu mặn, chịu hạn hoặc các giống vật nuôi có sức đề kháng tốt, phù hợp với sự thay đổi của thời tiết tại địa phương, thích ứng với biến đổi khí hậu; phát triển sản phẩm đặc thù, tập trung vào các loại cây, con có giá trị kinh tế cao, đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng thành thị hoặc xuất khẩu thay vì sản xuất đại trà các mặt hàng dễ rơi vào tình trạng “được mùa mất giá”; cách liên kết thành các tổ hợp tác, hợp tác xã để sản xuất tập trung, tạo ra nguồn hàng lớn và có sức cạnh tranh cao hơn trên thị trường.
Giáo dục kỹ năng sống và nâng cao trình độ học vấn
Trong tiến trình giảm nghèo đa chiều, việc cải thiện thu nhập chỉ là điều kiện cần, còn việc trang bị kỹ năng sống và nâng cao trình độ học vấn mới là điều kiện đủ để người dân duy trì thành quả và không tái nghèo. Đây chính là nền tảng để cải thiện các chỉ số thiếu hụt về xã hội, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống một cách toàn diện.
Giáo dục nâng cao kiến thức về sức khỏe, dinh dưỡng và môi trường. Sức khỏe là tài sản lớn nhất của con người, khi sức khỏe bị ảnh hưởng, mọi nguồn lực kinh tế sẽ bị bào mòn bởi chi phí chữa trị và mất sức lao động. Do vậy, trong hoạt động giáo dục đầu đời, tuyên truyền về chế độ dinh dưỡng hợp lý, đặc biệt là dinh dưỡng cho trẻ em để phòng chống suy dinh dưỡng thấp còi - một tác nhân gây ra tình trạng suy giảm kinh tế dẫn đến đói nghèo; hướng dẫn kiến thức về chăm sóc sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình và phòng chống các bệnh truyền nhiễm, bệnh nghề nghiệp. Đồng thời, hoạt động giáo dục ngày nay còn nhằm nâng cao ý thức sử dụng nước sạch và xây dựng công trình vệ sinh đạt chuẩn; cách xử lý rác thải sinh hoạt và chất thải chăn nuôi để bảo vệ môi trường sống, từ đó giảm thiểu nguồn lây bệnh và tạo dựng cảnh quan đáng sống.
Giáo dục phổ cập và nâng cao trình độ học vấn luôn là vấn đề hàng đầu trong công tác giáo dục giảm nghèo đa chiều, bền vững. Vận động, duy trì tỷ lệ 100% trẻ em trong độ tuổi đến trường, đặc biệt là trẻ em vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số là một nhiệm vụ trọng tâm, hỗ trợ sách vở, phương tiện đến trường và thực hiện các chính sách, đảm bảo tương lai cho trẻ. Đối với người lớn, cần chú trọng công tác xóa mù chữ và bổ túc văn hóa: Mở các lớp xóa mù chữ và chống tái mù chữ cho người lớn tuổi, giúp họ biết đọc, biết viết để có thể tiếp cận các thông tin về chính sách, pháp luật và kiến thức khoa học kỹ thuật trên báo đài, Internet; khuyến khích học tập suốt đời thông qua các trung tâm học tập cộng đồng, giúp người dân cập nhật kiến thức mới về kinh tế - xã hội.
Giáo dục kinh tế - pháp luật trong và ngoài nước
Trong giáo dục giảm nghèo đa chiều, việc phổ biến chính sách và pháp luật đóng vai trò định hướng, giúp người dân hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và bảo vệ thành quả lao động trước những rủi ro pháp lý hay tệ nạn xã hội. Trước hết, cần tuyên truyền chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước, để chính sách đi vào cuộc sống, trước hết người dân phải nắm bắt được thông tin một cách đầy đủ và chính xác. Công tác giáo dục phải đẩy mạnh tuyên truyền sâu rộng các chủ trương về giảm nghèo bền vững giai đoạn mới, chuyển dịch từ hỗ trợ cho không sang hỗ trợ có điều kiện, tập trung vào đầu tư đa chiều (y tế, giáo dục, nhà ở, thông tin). Thông qua hoạt động minh bạch chính sách hỗ trợ, giúp người dân hiểu rõ các gói vay vốn ưu đãi, chính sách miễn giảm học phí, bảo hiểm y tế hay các chương trình hỗ trợ sản xuất. Khi nắm rõ quyền lợi, người dân sẽ chủ động tiếp cận nguồn lực một cách đúng đắn, tránh tình trạng sai đối tượng hoặc trục lợi chính sách.
Bên cạnh đó, giáo dục cần chú ý tăng cường thông tin đối ngoại. Trong bối cảnh hội nhập, người nghèo (đặc biệt là ở vùng biên giới) cần được tiếp cận thông tin để mở rộng tầm nhìn và bảo vệ chủ quyền. Người dân cần được hướng dẫn, quảng bá hình ảnh địa phương, giới thiệu các sản phẩm đặc sản vùng miền, văn hóa bản địa ra thế giới thông qua các kênh thông tin đối ngoại, từ đó thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm và phát triển du lịch. Đồng thời, thông qua hoạt động giáo dục, tuyên truyền về các chương trình hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế (UNICEF, WB, UNDP...) để người dân hiểu và phối hợp thực hiện hiệu quả các dự án trên địa bàn. Đối với vùng biên, giáo dục pháp luật về biên giới lãnh thổ giúp người dân vừa yên tâm sản xuất, vừa trở thành những thành viên tích cực, đi đầu bảo vệ chủ quyền quốc gia.
Ngoài ra, công tác giáo dục giảm nghèo đa chiều, bền vững có nhóm đối tượng đặc thù là những hộ nghèo, hộ cận nghèo, phân bổ chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó, nên cần chú trọng định hướng giáo dục pháp luật và phòng chống tội phạm như: tác hại của vay nặng lãi và các thủ đoạn lừa đảo qua mạng; tội phạm mua bán người, bảo vệ an toàn cho phụ nữ và trẻ em; tác hại của ma túy, cờ bạc; giúp người dân hiểu và chấp hành các quy định về an toàn giao thông, an ninh trật tự và quy ước văn hóa tại địa phương.
Giáo dục tài chính và nâng cao năng lực số
Do tính chất đối tượng đặc thù, giáo dục tài chính không chỉ giúp người dân quản lý tốt nguồn lực hiện có (bao gồm cả nguồn lực do Nhà nước hỗ trợ) mà còn mở ra cánh cửa kết nối với tri thức và thị trường toàn cầu. Cụ thể, hoạt động giáo dục tập trung vào 3 nhóm nội dung cơ bản: Lập kế hoạch sử dụng vốn, giáo dục người dân cách phân bổ nguồn vốn vay vào đúng mục đích sản xuất, kinh doanh thay vì tiêu dùng nhỏ lẻ. Hướng dẫn cách tính toán chi phí, lợi nhuận và dự phòng rủi ro; Kỹ năng quản lý tài chính hộ gia đình, đào tạo cách ghi chép thu chi, phân biệt giữa “vốn” và “lãi”, từ đó hình thành thói quen tích lũy và tái đầu tư để trả nợ đúng hạn, tránh tình trạng nợ quá hạn hoặc rơi vào bẫy “tín dụng đen”; Kết nối mô hình sản xuất, gắn việc vay vốn với các mô hình khuyến nông, khuyến ngư. Khi người dân có vốn lại được trang bị thêm kỹ thuật, hiệu quả sử dụng đồng tiền sẽ tăng lên.
Đến năm 2023, Chương trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo đã huy động được khoảng 120 nghìn tỷ đồng; bao gồm nguồn vốn Trung ương (chiếm khoảng 35%), vốn huy động xã hội hóa hỗ trợ an sinh xã hội và giảm nghèo của các địa phương (chiếm khoảng 41%), vốn ủng hộ Quỹ “Vì người nghèo” và các hoạt động an sinh xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp (chiếm khoảng 24%) (Nguồn: Báo Lao động)
Đối với nâng cao năng lực số cho người dân, hoạt động giáo dục tập trung vào phổ cập kỹ năng sử dụng thiết bị thông minh, hướng dẫn người dân cách sử dụng điện thoại thông minh, máy tính và Internet để tìm kiếm thông tin về thời tiết, dịch bệnh, kỹ thuật cây trồng, vật nuôi và biến động giá cả thị trường; khai thác dịch vụ công trực tuyến, giúp người dân biết cách tiếp cận các thủ tục hành chính, chính sách hỗ trợ giảm nghèo qua các cổng thông tin điện tử của Nhà nước, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí đi lại; an toàn trên không gian mạng, giáo dục nhận thức về các hình thức lừa đảo trực tuyến, giúp người dân tự bảo vệ thông tin cá nhân và tài sản trong môi trường số.
Giai đoạn 2027 - 2030, tiêu chí đo lường chuẩn nghèo đa chiều quốc gia được quy định: Bên cạnh chiều tiêu chí thu nhập, chiều thiếu hụt về dịch vụ xã hội cơ bản bao gồm: Chiều thiếu hụt việc làm (chỉ số việc làm, chỉ số người phụ thuộc trong hộ gia đình); Chiều thiếu hụt y tế gồm (chỉ số bảo hiểm y tế, chỉ số dinh dưỡng); Chiều thiếu hụt giáo dục (chỉ số trình độ giáo dục của người lớn, chỉ số tình trạng đi học của trẻ em); Chiều thiếu hụt nhà ở (chỉ số diện tích nhà ở bình quân đầu người, chỉ số chất lượng nhà ở); Chiều thiếu hụt thông tin (chỉ số sử dụng dịch vụ viễn thông, dịch vụ số cơ bản).
