Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận tri thức, đặt giáo dục trước một bước ngoặt cơ bản. Không chỉ về công nghệ, AI buộc giáo dục phải tự vấn lại chính mình: Mục tiêu của việc dạy và học là gì, vai trò của người thầy ở đâu, năng lực cốt lõi nào của con người cần được bảo về và phát triển?
Xung quanh những vấn đề này, Tạp chí Giáo dục đã có cuộc trao đổi với GS.TSKH. Đặng Ứng Vận - nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học Văn phòng Chính phủ.
AI đang làm thay đổi rất nhanh cách con người tiếp cận tri thức. Theo GS, trong bối cảnh này, đổi mới giáo dục nên bắt đầu từ công nghệ, chương trình đào tạo, hay từ việc tái định nghĩa mục tiêu căn bản của giáo dục?
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận: Nếu xét theo logic hành động, tôi cho rằng cần bắt đầu từ công nghệ. AI đã hiện diện sâu trong đời sống, đó là thực tế không thể tránh né. Trước hết, người dạy và người học cần hiểu AI là gì, phải tiếp cận và làm quen với nó. Khi đã hiểu, bước tiếp theo là học cách sử dụng: dùng thế nào cho đúng, cho tốt, để AI hỗ trợ con người chứ không thay thế hay dẫn dắt con người.
Tuy nhiên, về nguyên tắc, triết lý vẫn là linh hồn của giáo dục. Vì thế, cần có sự tiếp cận vấn đề này ở 2 tầng:
Thứ nhất, ở cấp độ các cơ sở giáo dục, nên bắt đầu từ hành động: triển khai, thử nghiệm và va chạm với thực tiễn sử dụng AI. Hiện nay, nhiều trường đã có các hoạt động liên quan đến trí tuệ nhân tạo, nhưng phần lớn mới dừng ở mức độ “thông hiểu”, chưa đi tới những thang bậc nhận thức cao hơn. Hệ quả là người dạy và người học chưa đủ năng lực để kiểm chứng và phản biện lại AI. Vì vậy, việc cấp thiết trước mắt là dạy cách sử dụng AI đúng mục đích và cách kiểm chứng kết quả mà AI đưa ra.
Thứ hai, câu chuyện về triết lý giáo dục cần được đặt ra nghiêm túc với đội ngũ nhà giáo, nhà nghiên cứu, các trường đại học và cơ quan quản lý. Đây không phải là việc làm mới hoàn toàn, mà là bổ sung và điều chỉnh những nền tảng triết lý đang có, đang theo đuổi nhằm định hướng hành động cụ thể trong bối cảnh AI.
Nói cách khác, triết lý và công nghệ phải song hành. Nhà trường cần thay đổi cách làm, thay đổi “chất liệu cũ”, nhưng nền tảng triết lý cũng phải đủ vững để đóng vai trò dẫn dắt.
Khi công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang hỗ trợ, thậm chí thay thế con người trong nhiều hoạt động học tập và đánh giá, theo GS, năng lực nào của người học cần đặt ở vị trí trung tâm để giáo dục không bị “AI hoá”, “công nghệ hoá”?
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận: Theo tôi, đó là năng lực phản tư. Có thể đây là một từ tương đối mới trong bối cảnh Việt Nam, nhưng trên thế giới, nó đã tồn tại và được nghiên cứu từ lâu.
Năng lực phản tư không chỉ là kiểm tra lại thông tin AI đưa ra. Quan trọng hơn, đó là khả năng dẫn dắt AI thông qua việc đặt câu hỏi để làm lộ ra giới hạn của nó. AI thường đưa ra nhiều phương án, nhiều cách tiếp cận khác nhau. Lúc này, con người cần năng lực phản tư để tự phê phán, tự chất vấn và lựa chọn phương án phù hợp nhất.
Soi chiếu từ triết lý giáo dục phê phán của Paulo Freire, giáo dục là công cụ giải phóng - giúp người học chất vấn bất công, định kiến và các cấu trúc quyền lực. Trong khi đó, bản chất của các mô hình AI hiện nay, kể cả các mô hình ngôn ngữ lớn, là được xây dựng trên dữ liệu quá khứ; chúng thống kê và tái hiện những gì đã có. Vì thế, không thể kỳ vọng AI tạo ra cái hoàn toàn mới.
Muốn sáng tạo, con người phải vượt ra khỏi những quy luật mà AI tái lập. Điều đó đòi hỏi năng lực phản tư ở mức độ cao; không chỉ phản biện AI, mà còn phản tư chính mình - vì sao chọn phương án này, vì sao không chọn phương án khác và sẵn sàng đi theo con đường chưa có sẵn.
Một nghịch lý hiện nay là giáo dục được kỳ vọng đổi mới mạnh mẽ, nhưng cũng làm nảy sinh nhiều lo lắng về việc AI có thể dẫn đến cuộc “khủng hoảng” trong giáo dục. Theo GS, đột phá giáo dục trong kỷ nguyên AI đòi hỏi phải chấp nhận những rủi ro nào, và đâu là ranh giới cần giữ để không đánh mất giá trị cốt lõi của giáo dục? Xin GS chia sẻ cụ thể.
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận: Tôi cho rằng AI không tạo ra khủng hoảng, mà phơi bày những khủng hoảng vốn đã tồn tại trong giáo dục hiện đại: khủng hoảng về mục đích, về giá trị và niềm tin vào con người.
Khi máy móc có thể viết luận, giải toán, lập kế hoạch, thì giáo dục buộc phải tự vấn: Còn lại điều gì là cốt lõi? AI làm rất tốt nhiều việc, và chính điều đó đặt giáo dục trước một cuộc thử lửa - không chỉ về kỹ thuật, mà còn về đạo đức và triết học. Những triết lý giáo dục lớn sẽ không còn đủ nếu chỉ bàn về “cách dạy” mà phải được tái định nghĩa từ mục tiêu căn bản: giáo dục không xuất phát từ những gì AI chưa làm được, mà từ việc xác định điều gì xứng đáng để con người vẫn học, vẫn sống, vẫn lựa chọn và sáng tạo. Trong trật tự đó, AI chỉ giữ vai trò của một “sĩ quan tham mưu” tận tuỵ và thông minh.
AI không chỉ là thách thức kỹ thuật, mà là một cuộc thử lửa về đạo đức, triết học và con đường phát triển giáo dục của loài người. Những triết lý giáo dục lớn cần được tái định nghĩa lại.
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận
Đội ngũ giáo viên được kỳ vọng dẫn dắt đổi mới giáo dục, có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ. Theo GS, cần tái thiết vai trò và vị thế của nhà giáo như thế nào trong bối cảnh mới?
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận: Khi Chat GPT ra mắt cuối năm 2022, nhiều giáo viên trên thế giới phản ứng bằng cách “cấm”. Các trường đại học siết chặt quy chế chống đạo văn. Sự hoảng sợ đó xuất phát từ việc nhận ra rằng, người học có thể nhờ AI làm hộ phần lớn công việc học tập. Trong bối cảnh mới, giáo viên buộc phải có năng lực số, năng lực AI đủ mạnh để hướng dẫn người học sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Ví dụ, giáo viên cần hướng dẫn cách đặt câu hỏi, yêu cầu người học phải có ý tưởng riêng, phải giải thích và bảo vệ lập luận của mình, thay vì sao chép lời giải của máy. Đó cũng chính là cách rèn luyện năng lực phản tư.
Nói cách khác, trong thời đại AI, vai trò của giáo viên không giảm đi mà còn trở nên quan trọng hơn: từ người truyền đạt kiến thức sang người dẫn dắt tư duy, giúp người học biết đặt câu hỏi đúng và suy nghĩ độc lập trước những câu trả lời tưởng như hoàn hảo của AI.
Theo GS, triết lý giáo dục trong thời đại AI nên được khái quát như thế nào?
GS.TSKH. Đặng Ứng Vận: Theo tôi, triết lý giáo dục trong thời đại AI có thể khái quát bằng một mệnh đề: “Học để làm người tự do”.
Theo triết lý giáo dục khai phóng (Liberal Education), giáo dục nhằm nuôi dưỡng con người toàn diện - lý trí, cảm xúc, đạo đức và tinh thần tự do. Trong khi đó, AI giỏi hơn con người trong các tác vụ logic, ngôn ngữ, phân tích và từ đó gây áp lực lên giáo dục. Học sinh/sinh viên có thể dựa vào AI để thay thế phản tư (critical reflection) cá nhân, làm suy yếu mục tiêu tự do trí tuệ.
Tự do ở đây là tự do trí tuệ trong môi trường AI - nơi mà cái đúng, cái sai, cái đáng tin đều bị định dạng bởi dữ liệu quá khứ.
Trong một thế giới nơi máy móc có thể học, phân tích và đưa ra quyết định, mục tiêu của giáo dục không thể chỉ dừng ở đào tạo tri thức và kỹ năng. Giáo dục phải là nơi tái khẳng định nhân tính, tự do và trách nhiệm của con người giữa cơn bão công nghệ.
Khác với mô hình giáo dục hướng năng lực kỹ thuật đơn thuần, giáo dục trong thời đại AI cần nhấn mạnh đến sự phát triển toàn diện: lý trí, cảm xúc, đạo đức và năng lực sống có trách nhiệm.
Trong thời đại AI, năng lực này lại càng cấp thiết: con người cần học cách đặt câu hỏi với công nghệ; biết khi nào nên nghe theo và khi nào không nên nghe theo AI; giáo dục cần giúp con người không bị thay thế bởi máy móc và quan trọng hơn, vượt qua máy móc bằng chính năng lực nhân bản của mình.
Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của GS!
